Günümüzde akıllı etiketi iliştirilen TV, telefon, otomobil, saat gibi aygıt ve araçlardan ev, trafik, savunma, enerji, çevre, kent, yönetim gibi sistemlere ve hepsini kapsayacak biçimde bir akıllı ekonomi uygulaması söz konusudur. Yukarıdaki tanım esas alınarak bunların akıllılık sıralaması yapılabilir.

Giderek akıllandıkları söylenebilecek bu sistemlerin sağlıktan eğitime, ekolojiden tarıma, yönetimden hukuka yaşamın bütün alanlarını etkileyeceğine kuşku yok. Hatta adalet, sağlık, eğitim ve güvenlik gibi devletin temel görev alanlarının yeniden biçimleneceğini söylemek aşırı bir öngörü olmasa gerek.

Akıllı uygulamalar da benzer teknolojik gelişmeler gibi, belli bir noktaya gelindikten sonra modellenmekte (Endüstri 4.0 gibi) ve yaşamın bütün alanlarına yaygınlaştırılmak üzere iyileştirilerek yinelenmektedir. Ta ki teknolojik gelişme yörüngesinde yeni bir birikim (kırılma) noktasına gelininceye kadar. Bu sürecin en önemli bileşeni hâlâ entelektüel insandır. Akıllı sistemleri insanlık yararına geliştirecek olanları da “akıllı dünyada” yaşayabilme düşünce yapısına, yetenek ve yetkinliğine sahip yeni kuşakları da orta ve uzun erimde biçimlendirecek olan akıllıca tasarlanmış eğitim sistemleridir. Yaşam boyu eğitim ise bugünün yetişkin kuşaklarını akıllı sistemlerin olanaklarından yararlanmaya hazırlayacaktır.

Akıllı sistemlerin esasını oluşturan “büyük verinin” toplanmasını, işlenmesini ve bir üst düzeyde bilgi olarak üretilmesini sağlayacak teknolojileri geliştiren ve günlük yaşama uyarlama ve üst düzey karar süreçlerine taşıma becerilerini gösterenlerin geleceğimizde belirleyici olacakları yeni bir düzendir söz konusu olan. Bu düzenin oluşması sürecinde yeniden biçimlenecek en önemli kurum hukuk olacaktır. Soyut pek çok kavramın yeniden tartışılıp yeni sistemin hukuku oluşmaksızın sürdürülebilirliğinin sağlanması olanaksızdır. Yeni dünyanın sosyal yapısı ve ilişkileri bir önceki dönemin (ağırlıkla endüstriyel devrim döneminin) üretim ve yönetim ilişkilerinin oluşturduğu yönetim biçimlerini ve sosyal ilişkileri değiştireceğinden bu değişikliklerin hukukunun da oluşması gerekecektir.

Aletler ve sistemler akıllana dursunlar, dünyanın bütün ekolojisi akıllı teknolojilerle izlense de “yağmur ormanlarındaki o tek bir ağacın kesilmesini kim engelleyecek?”, sağlık sistemi akıllana dursun “paran kadar sağlık hizmeti nasıl ortadan kalkacak?”, akıllı savaş sistemleri geliştirile dursun “çocukların önüne silahtan önce ekmek nasıl konulacak?” soruları insanı akıllı sistemlerden ayıran temel farkın vicdanı olduğuna işaret ediyor. Akıllı süreçte yalnızca teknolojinin çekiciliği ile mühendisliğin dar bakış açısına sıkışmadan insanlığın bütün adalet ve demokrasi birikimini bilmeye ve anımsamaya daha çok ihtiyacımız var.

Dünyada her şey “smartlaşırken” ülkemdeki tek konunun “başkanlaştırma” olması yoksa benim ülkem bu dünyaya ait değil mi sorunu sordurtuyor.

Müfit Akyos

*Bu yazı Ocak 2017’de HBT Dergi’de yayınlanmıştır.

Şimdi her şey “smart” yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Polis, ev sahibini cinayetle suçlayıp tutuklamış. Misafir Bay B, maçtan sonra evine gitmek için ayrıldığını söylüyor. Tanığı var: Eşi. Evde geride kalan Bay A’ya ne olduğu belli değil.

Buraya kadar “sıradan” bir polisiye olay. Cinayeti kim işledi? Ne zaman? Nasıl? Neden? Polis nasıl delil bulacak?

Ama… Evde, Amazon’un sesli komutla çalışan Echo adlı “kişisel asistanı” (!) var. Bu cihaza “Alexa?!” diye seslenince cihaz “uyanır” ve her türlü akıllı-akılsız soruya cevap verir. Veya evin ışıklarını açar, kapatır, müzik çalar v.b. Echo, bir akıllı ev cihazı. Apple’ın Siri’si gibi bu Alexa da sakin bir kadın sesiyle karşılık verir. Ve de, Alexa, kendisine konuşulmasını hep beklediği için 7 mikrofonuyla sürekli dinler. Uyandırma komutu alınca bunu Amazon sunucularına iletir. Alexa’ya verilen komutların ne süreyle kaydedildiğini Amazon açıklamıyor. Cihaz, son bir dakikanın kaydını saklar, sonra siler diye tahmin eden hukukçular var. Sunucu da siliyor mu? Yoksa, Amazon sunucusunda (bulut denilen, kim bilir hangi sunucuda) bu kayıt hep duruyor mu?

Bir polis soruşturması, aniden iletişimin, özel yaşamın gizliliği tartışmasına kaydı. Polis, cinayet zanlısının evindeki Echo’ya el koydu. Sonra da Amazon’a “Sizin buluttaki şu kayıtları görelim” dedi. Amazon, vermem dedi. Polis yine istedi. Amazon yine olmaz dedi. Şimdi polis, Amazon’daki kayıtları nasıl alacak, o raunda hazırlanıyor. Amerikalı yorumcular, polisin ilk iki talebinin hukuken belirsiz olduğunu, üçüncü talebin daha odaklı olacağını söylüyor.

Bu tartışma, Aralık 2015’te ABD’nin San Bernardino kentinde terör saldırısı düzenleyen kişiye ait iPhone’un şifresini Apple’ın polise vermemesine benziyor. O olayda da FBI, Apple’dan, terör soruşturması için şifreyi talep etmişti. Uzayıp giden hukuki tartışmalar sırasında FBI, adını açıklamadığı bir yabancı bilişim şirketinin yardımıyla şifreyi kırdı. Küresel medyanın tahminine göre bu şirket, dünya çapında çalışan İsrail merkezli Cellebrite olabilir.

Cinayet soruşturmasında bir başka açı daha var. Evdeki tek yapay zekalı cihaz Echo değil. Ev sahibinin kullandığı “akıllı” su sistemindeki duyargalar, cinayet gecesi evde normalden fazla su kullanıldığını ölçmüş. Hem de cinayetin olduğu tahmin edilen 1-3 arasında. Miktar epeyce: 530 litre. Polise göre zanlı, yerdeki kan izlerini silmek için bu kadar çok su kullanmış olabilir? Zanlı, suçlamaları reddediyor. Ama acaba akıllı bir evde yaşadığına çoktan pişman mıdır?

Konu, hukukçular için ciddi, Amerikan medyası içinse yeni bir “oyuncak” konusu oldu. CNN, bir robottan “kişisel asistan” diye söz ederek, “Kim derdi ki bir kişisel asistan günün birinde potansiyel cinayet tanığı olacak?” diye sordu. Los Angeles Times, “Alexa, sahibini ele verecek mi?” diye merakta. Bu konu medyada işlenirken bir başka Alexa “olayı” daha yansıdı: Dallas’ta 6 yaşında bir kız, Alexa’yla “konuşurken” benimle oynar mısın, bana bir bebek evi alsana, bisküvi de al demiş. Alexa, komuta uyup bunları “ısmarlamış.” Kızın annesi eve gelince şaşkın. Bu oyuncak ve bisküviler nereden çıktı? Durum anlaşılmış. Şimdi evde Alexa’ya bir şey sipariş ederken, 4 haneli şifre kullanmaya başlamışlar.

Eğrisiyle doğrusuyla, bütün bu işler Amazon’un – kendi ifadesiyle – milyonlar ve milyonlarca Echo satmasına da yardımcı. Gerçek rakamı açıklamıyorlar. Açıklamazlar. Ama Alexa biliyordur.

Edip Emil Öymen

*Bu yazı 23.01.2017 tarihli Dünya gazetesinde yayınlandı.

Cinayet tanığı robot yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.