Dünyanın saygın bilim dergilerinden Nature’da yer alan bir makaleye göre, ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS), Türkiye’deki binaların depremlere karşı savunmasız olduğunu öne sürüyor. Buradaki nüfusun genellikle 2-3 katlı, tuğla duvarlı yığma binalarda oturduğunu belirten USGS, bu malzemelerin esneme kabiliyetinin çok düşük olduğunu, depremin ürettiği sarsıntılara dayanamadıkları için yıkıldığını ileri sürüyor. Ancak yüksek betonarme binaların da aynı akıbete uğraması, inşaat standartlarının sorgulanmasını da gündeme taşıyor.

New York Times’a konuşan Köln’de yaşayan inşaat mühendisi Erol Kirtaş, “İnsanlar yeni ve modern binalarda oturdukları zaman kendilerini daha güvende hissediyorlar. Ancak Malatya ve diğer kentlerde depreme dayanıklı diye pazarlanan yeni binaların da yıkıldığını gördük. Türkiye’deki inşaat sektörü nitelikten çok niceliğe ve kâra öncelik tanıyor. Depremlerde bu kadar çok can kaybının olmasının nedeni bu” diyor.

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği yetersiz mi?

Başta Hatay ve Adıyaman olmak üzere 10 kentte bu kadar çok yapının yıkılmasını sadece depremin şiddetine bağlamanın yanıltıcı olacağından hareketle, bir uzman görüşüne başvurduk. İTÜ Mimarlık Fakültesi Yapı Stoğu ve Betonarme Birimi’nden deprem mühendisi Dr. Haluk Sesigür, Türkiye’de geçerli olan bina deprem yönetmeliğine ve denetim mekanizmalarına açıklık getirdi.

Deprem yönetmelikleri ülkemizde bugüne dek 1947, 1953, 1961, 1968, 1975, 1998, 2007 ve en son 2018’de kapsamlı olarak yenilendi. Dr. Sesigür tasarım, denetim ve malzeme açısından bu son yönetmeliğin dünyanın sayılı yönetmeliklerinden biri olduğunu belirterek şöyle konuşuyor: “Konutların 500 yılda bir,  hastane gibi kamusal hizmet binalarının 2.500 yılda bir meydana gelebilecek normalin üzerindeki büyük depremlere dayanacak güçte olması için bu yönetmelik hazırlandı. Yönetmelikte bir sorun yok. Uygulamada sorun yaşıyoruz.”

Uygulamada yaşanan sorunlar-denetim sorunu

Dr. Sesigür, öncelikle malzeme kontrolünde sorunlar yaşandığına dikkat çekiyor: “Şantiyelerde malzeme kontrolü yapılmıyor; betonun santralden geldiği gibi kullanılması gerekiyor; örneğin içindeki çakılın çökmemesi, su ilave edilmemesi gerekiyor; dayanımı bilinmiyor. İster yığma ister betonarme, binaların hepsi gereği gibi yapılmazsa çöker. İşte bu noktada denetim sistemleri devreye giriyor.”

Yapı denetim sistemlerinde yaşanan sorunlar ise kronikleşmiş durumda. Hem proje aşamasında hem de inşaat sürecinde denetimin önemine dikkat çeken Dr. Sesigür, denetimin bağımsız denetim firmalarında, bağımsız denetmenler tarafından yapılması gerektiğine inanıyor: “Müteahhitin denetim firması üzerinde en ufak bir etkisinin bulunmaması gerekiyor. Ne yazık ki küçük yerleşim birimlerine yapı denetim firmaları ile müteahhidin arasındaki kronik bağın koparılması çok güç.”

Maliyet sorunu

Dr. Sesigür’e göre depremlere dayanıklı yapılarda sismik yalıtım yöntemleri veya başka bir deyişle taban izolasyonu, binanın sarsıntılardan minimum ölçüde etkilenmesinin en etkili yolu. Bu izolasyonların aslında şehir hastanelerinde kullanılması zorunlu. Üstelik Ülkemizde de üretiliyor. Maliyeti yüksek olacağı için konutlarda pek tercih edilmiyor. Bu donanımın köprülerde de kullanılması da gerekiyor. Deprem bölgesindeki yıkılan hastanelerde bu sismik yalıtım yöntemlerinin kullanılmadığı açık. Japonya’daki yıkıcı depremlerde bu kadar az sayıda yapının hasar görmesinin birinci nedeni bu izolasyonlar.

İstanbul için yol gösterici

Dr. Sesigür, binlerce binanın yıkıldığı bir felakette delil tespitinin vakit geçirilmeden yapılmasının önemine değiniyor. Avukat ve mühendislerden oluşan uzman heyetler tarafından delil tespitinin enkaz kaldırma çalışmalarından önce, hemen şimdi yapılmasını bir zorunluluk olduğunu söylüyor. Öyle ki bu çalışmalardan elde edilecek bulgular başta İstanbul olmak üzere, büyük bir risk altındaki Anadolu kentlerinin olası depremlere karşı daha hazırlıklı olmalarına zemin hazırlayabilir.

Japonya’daki inşaatlardan çıkartacağımız dersler

Dünyada tek bir ülke depreme dayanıklılık konusunda rakip tanımıyor. Bu ülke Japonya.  Depreme dayanıklı inşaat teknolojisinde, tüm ülkelerin Japonya’dan öğreneceği çok şey var. Özet olarak en önemli dersler şunlar:

-Güçlü yönetmelikler yaşamsal önem taşır: Dayanıklılık için minumum standartlar yönetmeliklerde açıkça belirtilmiştir. Japon müreahhitler bu kurallara harfiyen uyarlar. Ve bu yapılarda yaşayanlar güvende olduklarından emindirler ve geceleri korkmadan uyuyabilirler.

-İnovasyon gereklidir: Japon tasarımcılar binalarının depreme daha dayanıklı olmasını sağlamak için sürekli yenilik yapmaya kendilerini mecbur hissederler.

-Yatırım kaçınılmazdır: Depreme dayanıklı yapılar, standart yapılara göre %20 daha pahalıya mal olur. Ne var ki uzun vadede bu yaklaşım müteahhitlere para kazandırır, zira deprem vurduğunda binaları hasar görmez.

17 Ağustos depreminin merkezindeki Tavşancıl’da nasıl ‘çivi bile oynamadı’?

17 Ağustos depreminde Tavşancıl’da hiçbir bina yıkılmadı ve kimsenin  ‘burnu bile kanamadı’. BBC’nin haberine göre bu şans veya tesadüf değil, bilim insanlarının önerileri doğrultusunda hareket etmelerinin sonucu.

Binlerce insanın yaşamını yitirmesine ve on binlerce binanın yıkılmasına neden olan 17 Ağustos 1999’daki Marmara Depremi’nin üzerinden 24 yıl geçti. Bilim insanları, depremin merkezinde olmasına rağmen bir beldenin nasıl hasar almadığını araştırdı. Herkesin dikkatini çeken bu yer, Kocaeli’nin Dilovası ilçesine bağlı Tavşancıl’dı.

Habere göre süreç şöyle gelişti: Tavşancıl 1987’de belde belediyesi oldu. 1989 yerel seçimlerinde belediyenin başkanlığını Salih Gün kazandı. Geçen yıl Covid nedeniyle hayatını kaybeden Gün, başkan seçildikten sonra imar planı için Kocaeli Üniversitesi’nden bilim insanlarına başvurdu.

Bilim insanları, hazırladıkları zemin etüt raporunda deprem riskine dikkat çekti. Beldenin Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerinde yer aldığı belirtilerek, buna uygun bir plan çizildi. Gün, tam da bu rapora uygun adımlar attı. Gün’o zaman tepki görse de en fazla üç katlı binalara izin verdi.

Genelde evler iki katlı ve birbirlerine yakın değildi. Mahalle sakinleri, o zaman evine çatı katı atmak istediklerinde bile buna izin alamadıklarını açıklıyorlar.

Gün’den sonra imar planının gevşediğine dikkat çekiliyor. Bir mahalle sakini, yeni belediye başkanlarının daha fazla oy için imar planındaki o katı tavırdan vazgeçtiğini ve kaçak yapılaşmanın arttığını söylüyor.

Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi’nden Doç. Dr. Doğan Kalafat’a göre Gün’ün taviz vermemesi depremin bertaraf edilmesini sağladı. Yeni bir depremin muhakkak olacağını belirten Kalafat, “Belediye başkanları hiçbir şekilde taviz vermemeli” dedi.

Reyhan Oksay

*Bu yazı 16.02.2023 tarihli HBT Dergi’nin 359. sayısında yayınlanmıştır.

Kaynak:

https://www.washingtonpost.com/science/2023/02/06/turkey-earthquake-magnitude/

https://www.nature.com/articles/d41586-023-00364-y

https://www.planradar.com/gb/japan-earthquake-proof-buildings/#:~:text=Common%20earthquake%2Dproof%20features%20in%20Japanese%20buildings&text=The%20use%20of%20diagonal%20dampers,help%20to%20fortify%20the%20building

https://www.imo.org.tr/TR,143081/turkiye-bina-deprem-yonetmeligi-yayinlandi.htmlhttps://www.imo.org.tr/TR,143081/turkiye-bina-deprem-yonetmeligi-yayinlandi.html

https://www.nytimes.com/live/2023/02/05/world/turkey-earthquake

https://www.diken.com.tr/bbc-arastirdi-marmara-depreminin-merkezindeki-tavsancilda-nasil-civi-bile-oynamadi/

Depremler neden bu kadar yıkıcı oldu? yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

BBC News Türkçe’nin hazırlamış olduğu videoyu aşağıda izleyebilirsiniz.

99 depreminde yıkılmayan tek yer: Tavşancıl yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Kandilli’den yapılan açıklama şöyle:

“Son 30 yıldaki 4 ve 4.5’luk depremlere bakarsak daha çok doğu ve batı segmentinde olduğunu görüyoruz. Orta segment 1766 depreminin olduğu yer. 200’ün üzerinde deprem kaydettik dünden bu yana. Son 4 depreme dikkatinizi çekmek istiyorum. 5.7 ve artçıların olduğu yer ana fayın kuzeyinde olan depremler. Bundan sonra olan bazı depremlere baktığımızda artçı şokların güneye doğru ilerlediğini görüyoruz. Dolayısıyla Kandilli olarak burada yapmamız gereken artçı şokları izlemek ve gelişimini takip etmek.

Dün olan deprem 5.7 yine kuzeyde oldu ondan sonra olan artçıların biri ana fayda diğeri kuzeyde olan deprem. 7 gün 24 saat deprem aktivitesini izliyoruz. Bu depremlerin ne tarafa doğru hareket ettiğini de takip ediyoruz. Herhangi bir ekstra bir durum olduğu zaman örneğin ana faya yaklaşması gibi.

450 tane gözlem istasyonumuz var. Çok farklı gözlem teknikleri var. Sadece sismoloji gözlemleri yapmıyoruz. Dolayısıyla Kandilli, 7 gün 24 saat gözlem yapan son teknolojik imkanları kullanan Türkiye’deki nadir hatta tek olacak bir kurumdur. 250 farklı teknikle gözlem yapıyoruz. Herkesin üstüne düşen yapmalı. Deprem gerçeğini her zaman aklımızın bir köşesinde tutmamız gerekiyor. Herkesin alabileceği önlemler var.

Depremin zamanını bilmemiz mümkün değil

Depremleri takip ediyoruz. Deprem aktivitelerin nereye doğru kaydığını ve ne ifade ettiğini çok yakından takip ediyoruz. Öncelikle Türkiye’nin deprem ülkesi olduğunu kabul etmemiz lazım. Bu gerçeği kabul ederken psikolojimizi de bozmamız gerekiyor. Bilemediğimiz tek şey depremin zamanı. Özellikle Marmara için de birçok bilim insanı 1999 depreminin ardından bir sonraki depremin Marmara’da gerçekleşeceği. Depremin kaç büyüklüğünde olacağı ve ne zaman olacağı veya olmayacağı konusu halk önünde tartışılmamalı. Enerji birikiyor ve çıkacak. Bir sona doğru yaklaşıyoruz ama ne zaman olacağını bilmemiz mümkün değil. Şu saatte olacak şu gün olacak gibi konuları vatandaşlarımız gündeminden çıkarıp deprem bilincinde yaşaması gerekiyor. Git gide o sona yaklaştığımızı söyleyebilirim ama zaman vermemiz mümkün değil.

Beklenen depremler 7 ve üzeri olacak

Marmara’da olacak depremlerin 7 ve üzerinde olacağı bilimsel bir gerçek. 5.7’lik bir deprem oldu Marmara’da tehlike yok demek pek gerçekçi değil. Keşke o kadar kolay olsa. Keşke hiç deprem olmayacak olsa. 7 gün 24 saat gözlem yapmanız lazım. Türkiye’de çok farklı kaynaklar var. Marmara’da yaklaşık 15 sene önce deniz tabanı gözlem evini kurduk. Marmara’nın içinde 15 tane deniz tabanı gözlem istasyonumuz var.”

Kaynak: Cumhuriyet

Kandilli: Enerji birikiyor ve çıkacak. Bir sona doğru yaklaşıyoruz ama ne zaman olacağını bilmemiz mümkün değil yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Sultangazi ve Eyüp’te bazı binalarda hasar meydana gelirken neyse ki bilinen herhangi bir can kaybı ve büyük bir yaralanma yaşanmadı. Bilim insanları, binanızda hasar varsa evinizi terk etmenizi öneriyor. Çünkü artçılar devam ediyor.

İki gün önce (24 Eylül) merkez üssü yine Silivri Açıkları’nda, yerin 11,2 km altında gerçekleşen depremin büyüklüğü 4.5’ti. Bu depremlerin, Kuzey Anadolu Fay Hattı’nda gerçekleşmesi olası “Büyük İstanbul Depremi”nin öncüsü olup olmadığı bilinemiyor. Ne olursa olsun deprem çantanızı hazır tutmanızı ve uzmanların açıklamalarını dikkatle takip etmenizi öneriyoruz. Bilim insanları ve yetkililer hariç açıklamalarla internette dolaşan bilgi kirliliğinden kendinizi uzak tutunuz.

Kandilli Rasathanesi: Depremin moment büyüklüğü 6.0 yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

TSK ve Kızılay yardım için Süleymaniye’ye ekip gönderdi. Türkiye’nin güney illerinin yanı sıra İran, Suriye, Kuveyt, Azerbaycan ve Birleşik Arap Emirlikleri’nde de hissedildi.

Artçı sarsıntılar

Depremin ardından bölgede üç artçı sarsıntı daha meydana geldi. Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü verilerine göre, saat 00:33’te 4,8, saat 01:31’de 4,6 ve saat 02:37’de 4 büyüklüğünde artçı sarsıntılar kaydedildi.

Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde korku

Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde bulunan Mardin, Siirt, Şırnak, Batman ve Hakkari’de ciddi bir deprem paniği yaşandı. İlk etapta depremin bu bölgede bir ilde meydana geldiği düşünüldü. İnsanlar korku içinde sokağa akın etti. Ancak daha sonra depremin Diyarbakır’a yaklaşık 1.000 km kara yolu mesafesinde bulunan Süleymaniye ve Halepçe kentleri arasında, Halepçe kentinin 30 km güneyinde meydana geldiği anlaşıldı. Celal Şengör’e göre, bu kadar uzakta gerçekleşmesine rağmen Güneydoğu Anadolu’da hissedilmesinin nedeni, söz konusu kentlerin de Doğu Anadolu fay hattı yakınında olması.

Arabistan Türkiye’ye 1,6 cm/yıl hızla yaklaşıyor

Celal Şengör bu depremin nedeni üzerine açıklamalarda bulundu:

“Türkiye’nin güneyinden geçen bir hat var. Bu hat İran’a doğru gidiyor. Biz buna Bitlis kenet kuşağı diyoruz. Bu hat boyunca Arabistan Türkiye’ye 1,6 cm/yıl hızla yaklaşıyor. Bu hat üzerinde bindirme depremleri oluyor. Yani Anadolu direkt Arabistan’ın üzerine bindiriyor ve Arabistan da onun altına giriyor. Buna mukabil İran ve Irak topraklarında bulunan büyük Zagros dağ zinciri, Arabistan Yarımadası’nın hareketi sonucu yükseliyor. Bu dağ kuşağının içerisindeki temel kırıldığı zaman da deprem meydana geliyor.”

Türkiye batıya doğru kayıyor

Fakat burada bize ilginç bir mesaj var. Arabistan Türkiye’ye doğru geldikçe, Doğu Anadolu Bölgesi, Kuzey Anadolu fay hattı ve Doğu Anadolu fay hattı arasında sıkışıyor. Yani, Türkiye batıya doğru kayıyor. Bu, Kuzey Anadolu fayı üzerinde 1939 Erzincan, 1941 Reşadiye, 1942 Erbaa, 1944 Bolu, 1967 Adapazarı, 1999 Gölcük ve Kaynaşlı depremlerine neden oldu. İran-Irak depreminin doğrudan Türkiye’deki fayları tetikleyebileceği konusunda olasılık az, ama Şengör bu depremin Kuzey Anadolu fayına yükleme yaptığının da altını çiziyor.

Arabistan Yarımadası’nın tetiklediği İran-Irak depremi Türkiye’yi etkiler mi? yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Deniz içi aktif fayların oluşturacağı depremler ve tsunaminin, kıyı alanlarımızda bulunan yerleşim birimlerini ve tesisleri tehdit ettiğini belirten Oda, alınması gereken önlemlere dikkat çekti.

21 Temmuz Bodrum depremi

Gökova Körfezi içinde Bodrum İlçesi Bitez mahallesine yaklaşık 10 km. kadar uzaklıkta denizde meydana gelen deprem, 6 şiddetindeydi (çok güçlü hissedilir) ve yaklaşık 11 sn. sürmüştü.

21 Temmuz gecesi saat 01.31’de meydana gelen deprem, AFAD verilerine göre büyüklüğü Mw: 6.5, derinliği 7.8 km., Kandilli Rasathanesi verilerine göre Mw: 6.6 büyüklüğünde ve odak derinliği yaklaşık 5 km. civarında, Amerikan Jeolojik Araştırma Merkezi (USGS) tarafından ise Mw: 6.7 olarak bildirildi. Büyüklüğü 4’ten fazla olan onlarca artçı deprem de kaydedilmeye devam ediyor.

Yine AFAD Başkanlığı verilerine göre depremde kaydedilen maksimum ivme değeri deprem merkez üssüne en yakın uzaklıktaki (10 km uzaklıkta) Bodrum kuvvetli yer hareketi istasyonunda K-G yönlü bileşende 158 gal olarak ölçüldü.

Depremin, normal fay karakterinde Gökova fayının deniz içinde yer alan ve yaklaşık 20-25km uzunluğundaki bir segmentinin kırılması ile meydana geldiği düşünülüyor.

TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası, sığ odaklı bu depremin, Muğla ili ve ilçeleri başta olmak üzere tüm Güney Batı Ege’de hissedildiğini, artçı depremlerin ise birkaç ay daha devam edebileceğini öngörüyor.

Tsunami oluştu

Kandilli Rasathanesi verilerine göre deprem sonucunda liman içinde yaklaşık 13 cm. yüksekliğinde tsunami dalgaları oluştu ve bu dalgalar kıyıdan karaya doğru onlarca metre ilerledi. Tsunami dalgalarının daha yüksek olarak görüldüğü yerlerde ise, araçlar suyla beraber sürüklendi.

Ege Denizi’ndeki Girit Yayı-Kıbrıs Yayı bölgesinde Afrika plakasının kuzeye doğru hareketi sonucunda geçmişte şiddetli depremlerin meydana geldiği ve bu depremlerin de ciddi hasarlara yol açan tsunamiler oluşturduğu biliniyor.

Zemini kaya

Bodrum ve çevresinde yer alan yerleşim birimlerinin çoğunluğunun kaya nitelikli sağlam zemin birimleri üstüne oturması, yapıların çoğunlukla düşük katlı (iki katlı) olarak inşa edilmesi ve oluşan yer ivmesi değerinin (158 gal) düşük olması, hasarın minimum seviyede kalmasını sağlayan nedenler arasında gösteriliyor. Aynı deprem, Yunanistan’ın Kos adasında iki kişinin ölümüne ve önemli hasara yol açtı.

8000 km.’yi aşan kıyı alanına sahip olan ülkemizde, çok sayıda yerleşim birimi başta olmak üzere, enerji alanındaki stratejik tesislerimiz, limanlar, turistik tesislerin çoğunluğu kıyı alanlarımızda yer alıyor.

Kıyı alanlarındaki zayıf zemin özelliklerine sahip yerleşim birimlerinin tsunamiden etkileneceğine dikkat çeken Oda, bir an önce çalışmalara başlanması gerektiğini hatırlattı.

Alınması gereken önlemler

Yerleşim yerlerinin belirlenmesinde zeminin jeolojik parametrelerinin önemi ve yapıların mühendislik hizmeti alması, deprem hasarlarının en aza indirilmesinde en önemli faktörlerden biri.

Bunun için jeolojik jeoteknik birimlerin oluşturulması ve kıyılarda yer alan yerel yönetimlerin, jeoloji mühendislerinin koordinesinde tsunami planları yaparak depreme hazırlanması gerekiyor.

Başta Başbakanlık AFAD Başkanlığı ile MTA Genel Müdürlüğü olmak üzere, tüm sorumlu kurumlar tarafından, bir plan çerçevesinde, deniz içi aktif fayları konusunda araştırma başlatılması ve araştırma sonucuna göre deniz içi aktif fayların haritalandırılması gerekiyor.

Bu harita baz alınarak kıyı alanlarındaki yerleşim birimleri, tesisler ve yapılacak yatırımların, hızla gözden geçirilmesi gerekiyor.

Kaynak: http://www.jmo.org.tr/genel/bizden_detay.php?kod=9922&tipi=17&sube=0#.WXNC5hTg1SU

Denizde meydana gelen depremler ülkemiz kıyı alanlarını tehdit etmeye devam ediyor yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

KRDAE-BDTIM, 1 Temmuz 2012 tarihinden beri Aday Tsunami Hizmet Sağlayıcı olarak ülkemiz ve çevresinde meydana gelen tüm depremleri ve denizlerde meydana gelebilecek su seviyesi değişimlerini gözlemleyerek ilgili ulusal ve uluslararası kurum ve kuruluşlara deprem bilgi ve tsunami uyarı mesajları gönderen 7/24 bir merkez olarak halihazırda faaliyet göstermekteydi.

ICG/NEAMTWS’in Akreditasyon Prosedürlerine göre, merkezlerin Aday Tsunami Hizmet Sağlayıcısı statüsünden Tsunami Hizmet Sağlayıcısı statüsüne geçebilmek için akreditasyon başvurusunda bulunmaları gerekiyor. 22 Mart 2016 tarihinde akreditasyon başvurusunda bulunan KRDAE-BDTIM, ICG/NEAMTWS tarafından Haziran ayında başlatılan akreditasyon sürecini tamamlayarak, uluslararası hakemler tarafından oluşturulmuş olan akreditasyon takımı tarafından göreve layık görüldü.

Konuya ilişkin kısa bir açıklama yapan Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü Müdürü Prof. Dr. Haluk Özener; “Ekip olarak, 148 yıllık tarihi boyunca ülkemizde yer bilimleri alanında her zaman öncül rol üstlenmiş olan Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü (KRDAE)’nün bu başarısından müthiş heyecan duyuyoruz” dedi.

Kandilli Rasathanesi Uluslararası Tsunami Merkezi oldu yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.