Zaha Hadid “yaşıyor”

Londra’daki ise, matematik konusunda şimdiye kadarki en “anlamlı” yapı: 1929’da aerodinamik Handley Page marka uçağın, havada yarattığı türbülanstan kanatların ucunda oluşan girdaplar, Zaha Hadid’in elinde üç boyutlu organik enstalasyonlara dönüştü. Mimarlıktan önce matematik eğitimi almış (geçen yıl ölen) Zaha Hadid, hep eğimli bükümlü yuvarlak, “organik” çizimleriyle ünlüydü. Şirketi, bu tasarımları sürdürecek anlaşılan. Galeride leylak ve mora yakın “yatıştırıcı” renklerin yansımasında, tavanda bu “hava girdapları” üç boyutlu tasarımlar olarak takılı. Ve ucunda 1929 uçağı. Bu tasarımıyla Matematik Galerisi, bütünüyle bir enstalasyon aslında. Ve matematiğin, hayatın nasıl da taa içinden çıkıp geldiğini 7’den 70’e herkese gösteriyor.

En “tasarım” galeri

Londra Bilim Müzesi’nde, şehrin “müzeler bölgesi” denilen semtte, kolayca ulaşılan, düzayak kocaman binasında 600 objeden oluşan bir matematik galerisi daha önce de elbette vardı. Ama “bizdeki” gibi ölü bir depo şeklindeydi, durağandı. “Bakın, ne kadar mühim araçlar kullanmışız matematikle meşgulgen biz” şeklinde bir sergiden ibaretti. Şimdi yenisi etkileşimli, modern, çağdaş. Ve bir depo değil: Obje sayısı 100’e azaltıldı.

Biz yıldız tozuyuz

Bilim Müzesi, yeni galerinin açılışına doğru bir reklam kampanyası da yaptı. Grey London’dan televizyonlara, sinemalara, sosyal medyaya yansıyan 1 dakikalık filmde bir küçük kızın yüzünün sadece üst yarısı görülüyor. Çocuk, filmdeki dış sesi dinlerken gözleriyle tavana bakıyor, kameraya bakıyor, hiç konuşmuyor. Dış ses ise, İngiltere’de kült statüye ulaşmış, 90 yaşında hala faal, toplumun sevgilisi doğabilim gazetecisi David Attenborough’a ait:

“Sen, Ellie’sin. 7 yaşındasın. Ama aslında 13 milyar yaşındasın. Ellie sen ve ben, hepimiz, deriden, kemikten, yıldızlardan oluşuyoruz. Vücudumuzdaki her zerreyi Büyük Patlama’dan beri taşıyoruz. Evrenin doğumu, senin doğumundu. İşte bu yüzden, başını kaldırıp yıldızlara baktığında, bir aynaya bakıyorsun. Bu da sana dünyayı merak ettiriyor. Haklısın. Dünyanın çözülecek çok sorunu var. Bunlara çözüm bulmak için merak etmen lazım. Dünyayı değiştirmek, merakla mümkün. Sen, merak edecek misin?”

Aristo’nun robot tanımı

Bilim Müzesi’nde şu sırada bir de Robot Sergisi sürüyor. İngiltere’de 1928’de Model Mühendislik Sergisi için yapılan robot Eric’in “yeniden” yapılması için Müze, kitle fonlama sitesi Kickstarter’da kampanya açtı. İlgi duyanlardan 35 bin Sterlin (175 bin TL) istiyor bu işin finansmanına. Eric yeniden yapılırsa Müze’de segilenecek.

Taa eski çağlardan beri “kendi kendine hareket eden nesneler” konusuna hep merak vardı. İslam’ın ve sonradan Avrupa’nın otomasyon icatlarından bu yana, mekanik ile organiği bağdaştırma çabası, nihayet bugünkü teknoloji ve dijitalleşme sayesinde bin yıl gecikmeyle gerçekleşmeye doğru gidiyor.

Aristo’nun Politika adlı eserindeki tanım sanki bugün için: “Kendi işini yapabilecek ve başkalarının isteğini önceden sezebilecek veya o isteğe uyabilecek bir makine.” (Ersin Uysal çevirisi, 2010). Ama sergide ne tuhaftır, Avrupa’nın Orta Çağ’da yaşadığı dönemde pırıldayan İslam Bilimi’nin doğa ile başaçıkma çabalarına dair bir örnek görülmüyor. Öyle ki, en eski yarı-otomasyon cihazı olarak 1300’den kalma bir Fransız usturlabı sergileniyor ama Batı’da en merak uyandıran fantastik bir otomatik cihaz olan El-Cezeri’nin Fil Su Saati’nden bahis yok.

Edip Emil Öymen

*Bu yazı 10.03.2017 tarihli Dünya gazetesinde yayınlandı.

Bilim Müzesi’nde Zaha Hadid’in uçağı yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

500 yıllık robot tarihinin anlatıldığı bir sergi, bu hafta Londra Bilim Müzesi’nde ziyarete açıldı. Sergilenen 100 robot, büyüleyici makinaların evrimini göstermeyi hedefliyor.

Yüzyılı aşkın bir süredir makinaların insanları ele geçireceği korkusundan beslenen bilim kurgunun bugün bile konusu günlük yaşamın bir parçası haline gelen robotlar.

Sergi, beş farklı tarihsel süreçte, din, endüstriyelleşme, pop kültürü ve gelecek düşüncesinin toplumu nasıl şekillendirdiğini ortaya koymayı amaçlıyor. Bu anlamda robotları incelemek, toplumu anlamak açısından iyi bir yol gibi görünüyor.

İspanya Kralı II. Philip adına 16. yüzyılda yapılmış olan bir keşiş heykeli de robot (solda) olarak tasarlanmış. Dua edebiliyor, yürürken aynı zamanda dudaklarını hareket ettirebiliyor ve haç çıkarabiliyor.

1773 yılından kalma bir Gümüş Kuğu, üç ayrı saat mekanizması sayesinde zarafetle hareket ediyor.

“Metropolis” filminin ana karakteri Maria‘nın bir kopyası ve “Terminator Salvation” filminde kullanılan orijinal T-800 Endoskeleton (altta) robotu da koleksiyonun bir parçası.

Sergide yakın döneme ait robotlar da yer alıyor. 2014 yılında üretilen “Kodomoroid” (altta) adlı haber spikeri robot, insansı robot teknolojisinde dönüm noktalarından biri olarak görülüyor.

En geniş kapsamlı robot koleksiyonuna sahip olan sergi 3 Eylül’e kadar ziyaret edilebilecek.

Kaynak: http://news.abs-cbn.com/life/02/07/17/500-years-of-robots-go-on-show-in-london

Robotlar 500 yıllık tarihiyle Londra Bilim Müzesi’nde yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

İngiltere hükümeti, PISA ve benzeri ölçütlerde aldığı “düşük” puanları iyileştirecek çareler geliştiriyor: 16 bin ilkokulun 8 bininde matematik, Çin öğretim metoduna göre değiştirilecek.

Madem ki Çinlier, PISA’da en üstteler, demek ki bir şeyleri iyi yapıyorlar? Ve biz, yapamıyoruz? O halde, iyi yapan, kötü yapana öğretsin. Bu kadar basit.

Hükümet, medyanın “Şanghay Matematiği” adını verdiği bu yeni düzenlemeye, 4 yılda 41 milyon sterlin (49 milyon euro) harcayacak. Ama bu girişim, “dün” olmadı: Geçmişi var.

2014’te İngiltere’de, matematik öğreniminde başarısız gençlerin ülke ekonomisine yılda 20.2 milyar Sterlin (24.4 milyar Euro) zarar verdiği hesaplandı. Bu miktar, İngiltere GSYH’sinin % 1.3’üne karşılıktı.

Araştırma sonuçlarına göre, rakamlardan anlamayan, matematiği bilmeyen gençlerin iş bulma olasılığı yok. Devletten işsizlik ödeneği alarak bütçeye yük oluyorlar. Bu kitleye başka beceriler kazandırmak uğruna, işsiz gençlerin yarattığı asayişsizlikle başa çıkmak için milyonlarca sterlin harcanıyor. İşsizlikten kaynaklanan evlilik dışı çocuk sahibi olma, uyuşturucu, fuhuş gibi durumlar ekonomiye zarar veriyor. İşsizlikten dolayı depresyona girenlere devlet yardım ediyor. Fatura toplamına bakıyoruz: Vatandaşın kaybı 8.8 milyar sterlin. Devletin kaybı 8.2 milyar. İşverenin kaybı 3.2 milyar.

Bu sonucu ciddiye alan İngiltere Eğitim Bakanı Liz Truss, “Biz matematik eğitiminde nerede hata yapıyoruz? Neden Çin Şanghay düzeyinde değiliz?” diye anlamak için, Çin’e gitti. Matematik eğitimini Çinlilerin nasıl verdiğini yerinde görmeye. Bakan Hanım döndü geldi, Bakanlık ilk ve orta eğitimde her hafta bir saat ek matematik dersi koymaya karar verdi. Çünkü, İngiltere’de yılda 188 saat matematik öğretiliyormuş (Türkiye’de 126 saat). Bu süreyi artırmak gerekiyormuş.

Bu da yetmedi. Şanghay’dan 30 öğretmen İngiltere’deki matematik eğitimini yerinde izlemeye davet edildi. 140 İngiliz öğretmen Çin’e eğitime gönderildi. Şimdi de Şanghay “usûlü” matematik öğretimine geçilecek – kısmen. Bu yöntemle, Şanghay’daki öğrencilerin en yoksul % 30’u bile, İngiltere’deki öğrencilerin en varlıklı % 10’undan daha iyi matematik öğreniyor. Ders süresi 35 dakikayla sınırlı. Daha sonra 15 dakika sürede çocuklar oyun oynuyor. İngiliz sisteminde ise bir matematik dersi 70 dakikaya kadar uzuyor.

Çin kültürüne uygun “askeri bir disiplin” içinde yapılan öğretimin, bireysel farkılıklara önem veren İngiliz eğitim kültürüne ne kadar uyacağı şimdilik soru işareti. Ayrıca, Çinli matematik öğretmeni üniversitede matematik okumak, hatta yüksek lisans yapmak zorunda. Günde sadece 2 saat ders veriyor. Geri kalan süreyi kendisini geliştirmek için okuma ve öğrenmeye ayırıyor.

İngiliz eğitim sistemi, Çin-işi yöntemlere kapıyı açarken, Londra Bilim Müzesi de yepyeni bir Matematik Galerisi açtı geçen gün. Yıldız mimar Zaha Hadid’in (ölümünden sonra da aynı isimle süren) mimarlık ofisinin tasarladığı galeri, dünyada matematiğe odaklı müzelerin en yenilikçisi, en tasarımlısı oldu. Sadece matematiğe ayrılmış, Bonn (Arithmeum), Viyana (math.space), New York (MoMATH), Washington (MathAlive!), Floransa’da (Giardino di Archimede) uzman müzeler var.

Ve günün sorusu: Acaba İngiltere, PISA’da Türkiye’den 22 puan daha yukardayken 20 milyar sterlin (87 milyar TL) zarara uğruyorsa, 49’uncu sıradaki Türkiye’nin zararı nedir?

Edip Emil Öymen

*Bu yazı 12.12.2016 tarihli Dünya gazetesinde yayınlandı.

Matematiği Çin öğretecek yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.