Zira Fransa, Notre Dame’i sadece 5 yılda yeniden inşa etmek istiyor. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, Paris’in ikonik katedralini eski ihtişamına, hatta “daha önce olduğundan daha güzel” hale getirmeye söz verdi. Hem de sadece beş yıl içinde. Peki ama nasıl? Tabii ki teknoloji sayesinde. Katedralin yeniden inşasına yardım etmek için toplanan 835 milyon dolarla birlikte teknolojinin tüm olanakları kullanılacak.

Geçmişi yeniden inşa etmek için yeni araçlar

Yangının en büyük kurbanı, katedralin ahşap çatısı oldu. 19. yüzyılın sonlarında gerçekleşen bir yenileme sırasında, mimar Eugène Emmanuel Viollet-le-Duc’un rehberliğinde inşa edilen çan kulesi yangın sırasında yerle bir oldu.

Yangının Notre Dame’a verdiği zararı inceleyen püristler, onarım ve restorasyon çalışmalarında aslına sadık malzeme ve tekniklere saygı göstermesi gerektiğini düşünse de Fransız hükümeti, mimarları, kuleyi çağımızın gerekliliklerini göz önünde bulundurarak yeniden tasarlamaları için teşvik ediyor.

Uluslararası bir yarışmanın, yeni bir kule mi yoksa aslına birebir sadık bir yapı mı inşa edilmesi gerektiği sorunsalını çözeceğini ifade eden Başbakan Edouard Philippe, gerekirse katedralin yeni kulesinin çağımızın tekniklerine ve zorluklarına göre inşa edileceğine işaret etti.

Tıpatıp ya da yepyeni bir çan kulesi; bunlardan hangisi olursa olsun kesin olan tek bir şey var; o da kulenin yapımında teknolojinin yardımına başvurulacak olması. Notre Dame’ı bu kadar kısa sürede yeniden inşa etme projesinin, lazer tarama ve 3D baskı gibi teknolojilerle gerçekleştirilmesi planlanıyor.

Cumhurbaşkanı Macron’un da duruma el atmasıyla birlikte Katedral’in 2024’te Paris’te gerçekleşecek olimpiyatlara yetiştirilmesi planlanıyor. Katedralin yeniden inşasına yardım etmek için toplanan 835 milyon dolarla birlikte 3D modellemeden lazer tekniklerine kadar teknolojinin tüm olanaklarının kullanılması bekleniyor.

Teknolojinin tüm imkanları kullanılacak

New York merkezli bir mimarlık firması olan EDG, süslü yapıların ve eski binaların restorasyonunda 3D baskı tekniklerini kullanıyor. EDG, hassas tarama ve kalıplar kullanılarak geleneksel inşaat teknikleriyle çağımızın gerekliliklerini bir araya getirmek için beton bir çözelti ile doldurulan, takviye telleri de içeren son derece hassas 3D-baskılı plastik kalıplar üretiyor. Bu tekniğin aynı zamanda oldukça ucuz olduğuna vurgu yapılıyor.

Hassas tarama, bir nesnenin yüzeyine lazerlerle bir dizi desen yansıtmayı içeriyor. Bu modeller iki kameradan oluşan kalibre edilmiş bir 3D sensörle izlenip kaydediliyor. Bu, taranan yüzeyin ayrıntılı ve işlenmiş bir görüntüsünü oluşturuyor. EDG, New York’ta yüksek onarım masrafları nedeniyle yıkılması planlanan binaları yeniden inşa eden restorasyonlar yapıyor.

Bu projenin, New York’ta ve tüm dünyada bozulmakta olan mimari hazinelerin çoğunu kurtarmanın ve onarmanın bir yolunu bulma hedefi ile başladığını söyleyen EDG’nin kurucusu John Meyer, doğuştan gelen güzelliği ve zengin tarihiyle kültürel değerlerin, onarımlarının yüksek maliyeti yüzünden yok olduğunu ifade ediyor. Fransızların, başlatmış oldukları projeyle Notre Dame’ın yok olmasına göz yummayacağı ise aşikâr. Hem teknolojinin sağladığı “ucuz” maliyet olanaklarıyla.

Fransız mimar Jean-Michel Wilmotte ise Paris’te yüksek profilli restorasyon ve yeni inşa projeleri gerçekleştiriyor. Wilmotte, Viollet-Le-Duc’un tasarladığı kulenin tıpatıp aynısının yapılmasının grotesk bir pastiş olabileceğini belirtiyor. Bu tarz durumlarda modern teknik ve teknolojinin kullanılmasını savunuyor. Ayrıca, Viollet-Le-Duc tarafından tasarlanan kulenin yeninden inşası için 21. yüzyılın mevcut araçlarının kullanılması gerektiğini ifade ediyor.

“Ahşap veya kurşun yerine daha hafif, daha sanayileşmiş sistemler önermeyi tercih ederim” diyen Wilmotte, tavanda titanyum kullanılması gerektiğinin altını çizerek “kurşunsuz ve üç kat daha hafif bir malzemeyle benzer bir görünüm” öneriyor.

Notre-Dame’ın yeniden inşası için bir kolaylık daha mevcut. Bundan yaklaşık dört yıl önce, sanat tarihçisi Andrew Tallon, Notre Dame Katedrali’ni dijital olarak haritalandırmak için lazer kullanmıştı. Onun çalışmaları da tarihi katedrali kurtarmaya yardım edebilir.

18 Kasım 2018’de vefat eden Tallon, lazer tarayıcıların Gotik mimarisinin yapısını yeniden inşa etmek için kullanılabileceğini ilk fark eden kişi değildi. Fakat Ortaçağ mimarisi üzerine çalışan mimarları ikna etmek için eski yöntemler gibi hataya yer bırakmayan bu taramaları ilk o kullanmıştı.

Video oyunu için katedralin tüm detayları kayıt altına alınmıştı

Notre-Dame için bir başka teknoloji kullanımı desteği ise detaylı 3D modellemelerinin kullanıldığı bir bilgisayar oyunu firmasından geldi. 2014 yılında piyasaya sürülen Assassin’s Creed Unity oyununun tasarımcısı Caroline Mousse, oyunda mümkün olduğunca doğru bir mekân tasviri oluşturmak için katedralin ayrıntılarını inceleyerek iki yıl geçirmişti. Sanatçı, “Oyunda başka şeyler de yaptım, ancak zamanımın %80’i Notre Dame’da geçti” dedi. Ancak Ubisoft firmasının söz konusu modellemeleri Fransız hükümetine verip vermeyeceği konusunda henüz bir bilgi yok.

Kimilerine göre Macron’un beş yıl içinde tamamlanmış bir Notre Dame projesiyle ilgili cesur vizyonu aşırı hırslı gözükebilir. Macron’un bu ikonik simgeyi, 2024 yılında Paris’te gerçekleştirilecek olimpiyatlara yetiştirme hedefi, bu projeye gerekli ivmeyi sağlayabilir.

Batuhan Sarıcan / batusarican@gmail.com

Kaynakça:

https://www.thelocal.fr/20190418/can-notre-dame-really-be-rebuilt-in-time-for-the-2024-paris-olympics

https://www.weforum.org/agenda/2019/04/france-wants-to-rebuild-notre-dame-in-just-five-years-here-s-how-new-technology-can-help

https://www.businessinsider.com/notre-dame-cathedral-assassins-creed-2019-4

https://news.nationalgeographic.com/2015/06/150622-andrew-tallon-notre-dame-cathedral-laser-scan-art-history-medieval-gothic/

Notre Dame Katedrali 5 yıl içinde küllerinden doğacak yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Müze, kuruluşunun 200. yıldönümünden üç ay sonra mahvoldu. Arşivinin %92.5’u yok oldu. Şans eseri, Luzia adlı 12 bin yıllık iskeletin kafatasının %80’i yangından kurtuldu: Bir dolabın içinde metal bir sandıkta saklı olduğundan… Ama tabii, koca müzeden geriye bu kadarcık iskelet kalmış olması (yanık duvarlarla birlikte) bizim deyimle “züğürt tesellisi.” 200 yılda özenle biriktirilen kültür ve doğa tarihi artık yok. Müzenin kütüphanesinde ise 57 bin kitap, 50 bini aşkın belge ve fotoğraf da kül oldu. Kültüre ve mirasına önem veren uluslar için giderilemez bir kayıp.

Bu kültür ve tarih felaketine rağmen, Google Art & Culture Projesi sayesinde, müzenin 2016’da kayıt altına aldığı bazı eserlerinin görsellerini, videolarını, üç boyutlu gösterimlerini Google izlemeye açtı. İyi ki o müzede böyle (sınırlı da olsa) bir proje yapılmış. Çünkü her bina yanabilir, yıkılabilir. Hele tarihin saklandığı binalar yok olursa, tarih belleği gitti gider. Google sayesinde hiç olmazsa o müzeye ait bazı salonlar, bazı eserler şimdi web’de yaşamaya devam edecek. https://tinyurl.com/yad2l99y

Wikipedia, Brezilya Ulusal Müzesi’nde fotoğraf, video çekenlerin, bunları paylaşması çağrısı yaptı. Bir tür kitle fonlama (crowd sourcing) gibi, bu da tarih-kültür fonlama olacak. Selfie çekenleri de davet etti projesine. Rio de Janeiro Federal Üniversitesi, gönderilecek fotoğrafları inceliyor, sınıflıyor. Eğer bizden de o müzeye gitmiş görmüş olanlar varsa şu adreslere yollayabilirler: thg.museo@gmail.com / lusantosmuseo@gmail.com / isabeladfrreitas@gmail.com

Notre Dame’ın kopyası çok

Paris’te 15 Nisan’da çatısı yanıp içeriye çöken Notre Dame Katedrali’nin onarımı, Rio’dakine göre daha kolay olacak. Çünkü elde, katedrale ait çok bol görsel/dijital veri var. Bunların en başında, Amerikalı sanat tarihçi Andrew Tallon’un 2010’da binada toplamaya başladığı dijital veriler geliyor. [Tallon’a, katedralde çalışma izni aldığı günlerde beyin kanseri teşhisi konuldu. Kasım 2018’de 49 yaşında öldü]. Artık, gündelik uygulama sayılan üç boyutlu lazer (Lidar) yöntemiyle Tallon, katedralin “bir milyar” noktasından oluşan dijital resmini 50 farklı açıdan çekti. Ek olarak, yüksek çözünürlükte fotoğraflarını da… http://pages.vassar.edu/antallon/

Notre Dame onarımı sırasında Art Graphique & Patrimoine (AGP) ve Géomètres-Experts (GEA) adlı iki şirket de binanın üç boyutlu dijital resimlerini çektiler. Sonradan yanıp kül olan ahşap çatının üç boyutlu modelini de yapmışlardı. Yangın, bu işler olurken çıktı.

“Assassin’s Creed: Unity” adlı bilgisayar oyunu da Notre Dame’ın onarımında yol gösterecek. Oyunda fonda 1789 Fransız İhtilali ve Notre Dame var. Oyun yapımcısı Ubisoft’a göre, oyunun görsel zenginliği, Notre Dame’da yanıp yok olan ayrıntıları işaretlemeye yardımcı olacak: Ubisoft teknisyenleri de katedralde üç boyutlu lazerle kayıt almışlar.

AB kültür mirasını dijitale aktaracak

“9 Nisan Avrupa Dijital Günü” vesilesiyle yaptığı konuşmada AB Komisyonu İletişim Ağları, İçerik ve Teknoloji Genel Müdürü Roberto Viola, Tallon’un çalışmasını “Eğer korktuğumuz başımıza gelirse…” diye örnek göstermişti, yangından sadece bir hafta önce… 9 Nisan’da 24 Avrupa ülkesi “Kültürel Mirasın Dijitalle Korunmasını Geliştirme Ortaklığı” sözleşmesini imzaladılar (24 içinde Türkiye yok). Buna göre, Avrupa’daki önemli kültür mirası üç boyutlu dijital veri şeklinde toplanacak, kopyalanacak, saklanacak, bilgi olarak paylaşılacak. Aynı toplantıda konuşan AB Eğitim ve Kültür Bakanı Tibor Navracsics de, “Kültür mirasını herkesin paylaşmasını sağlamamız gerekiyor. Dijitalleşme, bunu kolaylaştıracak,” dedi.

Fransa’da Digital Cathedral, e-Cathedral, Mapping Gothic France gibi girişimler tarihi eserleri dijital veriye dönüştürüyor. Dijital yöntemler yokken mimarlar, ressamlar, binaları kağıda çizerek belgelerdi (rölöve). Savaşlar veya başka nedenlerle yıkılan binaların, sonra aynen yeniden yapılabilmesi, kültür mirasına sahip çıkan, koruma bilincine ulaşmış yönetimler sayesinde oldu hep. Taş üstünde taş kalmamış yıkıntılardan, aynı binayı bütün ayrıntılarıyla yeniden inşa etmek için çizimlere bakılıyordu. Bugün ise işler o kadar kolaylaştı ki, üç boyutlu lazer rölöveyi çok daha ayrıntılı yapıyor. Bir iki yıla kalmaz, bu işi dronlarla yapmak da gündelik bir kolaylık olur.

Bu konuda uluslararası işbirliklerine de bir örnek: New York/Columbia Üniversitesi Bilgisayar ve Sanat Tarihi Bölümleri, Fransa’da Beauvais’deki Saint-Pierre katedralinin üç boyutlu dijital verisini topluyor. Bu bina tarihi öneminin yanı sıra Orta Çağ mimarlığı açısından bir gökdelen aslında. Yerden çatısına kadar 48 metre yükseklikle Avrupa’daki en yüksek tonoz (kubbemsi tavan) burada. Daha inşaatı sırasında çökmüş, yıkılmış, çok uzun yıllar inşaatı durmuş, öylece kalmış, İkinci Savaş’ta üzerine bombalar düşmüş. Kısacası, bugünkü durumu sağlıklı değil. Bilimciler, binaya bir şey olmadan ellerini çabuk tutup, üç boyutlu lazerle kayıt altına alıyorlar. https://tinyurl.com/yxqrhc8n

Ve, bir mağara kopyalandı

Kültür mirasının korunmasına dijital değil, ama analog yaklaşan şu örnek de dip not olsun: Fransa’da, 18 bin yıllık bir mağaradaki duvar resimleri bozulmasın diye, resimler “tıpkısının aynısı” başka bir mağarada duvarlara resmedildi.

Dordogne bölgesinde Vézère Vadisi’nde 147 prehistorik kalıntı ve mağaradan 15’i UNESCO korumasında. İçlerinde en popüleri Lascaux Mağarası’ndaki hayvan resimlerini ve sembolleri 50 ressam birebir kopyaladı. Bir o kadar mimar ve heykeltraş, mağarayı birebir, ama başka yerde yer altında “yeniden” inşa etti. Burayı 2016’da dönemin Cumhurbaşkanı Hollande turizme açtı.

Bütün bu zahmetin ve 57 milyon euro masrafın nedeni: Gerçek mağaradaki resimler insan nefesiyle yok olacak kadar hassastı. Zaten bu yüzden mağara turizme 50 yıldır kapalıydı. Çok daha ufak bir “kopya” Lascaux 2 adıyla 1983’te açılmıştı. Ama turizme yetmiyordu. Neticede, inşaat sihirbazı yenilikçi Norveç şirketi Snøhetta’nın teknolojik ustalığıyla, prehistorik mağaranın 21’inci yüzyıl kopyası dünya turizmine açıldı. Öyle ki, yeni mağaraya girenler, gerçek mağaranın serinliğini, nemini, hava basıncını bile hissediyorlar.

Edip Emil Öymen

*Bu yazı 03.05.2019 tarihli Dünya gazetesinde yayınlandı.

Kültür mirasını dijitalle korumak yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.