Bir sinek gerçekten dünyayı ağır çekimde mi görüyor? Kaplumbağalar için zaman daha mı hızlı akıyor? Bilim insanları, hayvanların zamanı algılayış biçimini açıklamak için “timescape” (zaman manzarası) adını verdikleri yeni bir kuramsal çerçeve geliştirdi. Bu yaklaşım, farklı türlerin dünyayı aynı hızda deneyimlemediğini ve her canlının kendine özgü bir zamansal gerçeklik içinde yaşadığını öne sürüyor.
Hayvanlar için Zaman Farklı mı Akıyor?
Bir sineğin şaplağa son anda kaçabilmesi ya da bir kaplumbağanın ağır hareketlerine rağmen çevresine uyum sağlayabilmesi uzun zamandır bilim insanlarının dikkatini çekiyor. Acaba farklı hayvanlar zamanı bizimle aynı şekilde mi algılıyor?
Sussex Üniversitesi’nden araştırmacı Ishan Singhal ve çalışma arkadaşları, Trends in Cognitive Sciences dergisinde yayımladıkları incelemede bu soruya yeni bir bakış açısı getiriyor. Araştırmacılar, canlıların çevrelerini zamansal olarak nasıl deneyimlediklerini anlamak için “timescape” yani “zaman manzarası” kavramını öneriyor.
Bu yaklaşıma göre önemli olan yalnızca bir canlının ne gördüğü ya da ne duyduğu değil; bilgiyi zaman içinde nasıl topladığı, işlediği ve anlamlandırdığıdır.
Her Tür Dünyayı Farklı Dilimlere Ayırıyor
Araştırmacılara göre insanlar ve diğer hayvanlar arasındaki temel farklardan biri, çevredeki olayları hangi hızda “parçalara ayırdıkları”dır.
İnsan konuşmasının belirli bir ritmi vardır. Çok yavaşlatılmış ya da aşırı hızlandırılmış bir konuşmayı anlamakta zorlanırız. Bunun nedeni beynimizin bilgiyi işlemek için belirli bir zamansal pencereye sahip olmasıdır.
Benzer şekilde her türün, çevresindeki olayları algılamak ve yorumlamak için kendine özgü bir temposu bulunur. Bir kuşun, sineğin veya köpeğin deneyimlediği dünya bu nedenle bizimkinden farklı olabilir.
Zaman Yanılsamaları Hayvanların Zihnine Açılan Bir Pencere
Bilim insanları hayvanların zamanı nasıl algıladığını anlamak için optik ve zamansal yanılsamalardan da yararlanıyor.
Örneğin insanlar, “flash-lag” adı verilen yanılsamada hareket eden bir nesnenin, aynı konumdaki kısa süreli bir ışık parlamasından önde olduğunu sanır. Benzer yanılsamanın makak maymunlarında da görüldüğü ortaya çıkmış durumda.
Bu durum, farklı türlerin evrim boyunca benzer algısal sorunları çözmek üzere gelişmiş olabileceğini gösteriyor. Ancak yanılsamanın şiddeti türden türe değişiyor. Makaklarda görülen etki insanlardakinden belirgin biçimde daha zayıf.
Zaman Manzarasının Beş Penceresi
Araştırmacılar hayvanların zamansal deneyimini açıklamak için beş farklı “zaman penceresi” tanımlıyor.
Bunlardan biri “düzeltme penceresi” (window of revision). Örneğin sincaplar ve sığırcıklar, kendi türlerinin çağrılarını dinlerken araya kısa süreli beyaz gürültü girse bile eksik bölümü zihinsel olarak tamamlayabiliyor. Ancak gürültü belirli bir sürenin üzerine çıkarsa bu yetenek kayboluyor. İlginç olan, bu sürenin insanlardakinden daha kısa olması.
Bir diğer pencere ise “kalıcılık süresi” (duration of persistence). Güvercinler, iki görüntü arasındaki küçük farkları tespit etmekte insanlar kadar başarılı değil. Özellikle görüntüler arasına çok kısa bir boşluk eklendiğinde değişikliği fark etmeleri zorlaşıyor. Bu da algısal bilgilerin zihinlerinde daha kısa süre tutulduğunu düşündürüyor.
Sinekler Dünyayı Ağır Çekimde mi Görüyor?
Hayvanların zamanı bizden farklı algıladığına dair en yaygın iddialardan biri, bazı kuşların ve böceklerin dünyayı ağır çekimde gördüğüdür.
Bu düşünce, “kritik titreşim birleşme eşiği” (Critical Flicker Fusion Threshold-CFFT) adı verilen ölçüme dayanıyor. İnsanlar saniyede yaklaşık 100-120 kez titreşen LED ışıkları sürekli yanıyormuş gibi algılar. Ancak bazı kuş türleri bu titreşimleri ayrı ayrı görebilir.
Yine de araştırmacılar bu bulgudan yola çıkarak “kuşlar dünyayı ağır çekimde görüyor” sonucuna varmanın doğru olmadığını söylüyor. Çünkü bu ölçüm yalnızca gözün titreşen ışığa duyarlılığını gösteriyor; bilinçli deneyimin tamamını açıklamıyor.
En Tuhaf Zaman Algısı Örümceklerde Olabilir
Araştırmacıların dikkatini çeken türlerden biri de zıplayan örümcekler. Bu canlılar, insanlar için oldukça güçlü olan bazı zamansal yanılsamalara karşı neredeyse tamamen bağışık görünüyor.
Sekiz gözden oluşan sıra dışı görsel sistemleri nedeniyle dünyayı bizimkinden çok farklı bir şekilde algılıyor olabilirler. Ancak bilim insanları bunun yalnızca göz yapısından mı yoksa beynin bilgiyi işleme biçiminden mi kaynaklandığını henüz bilmiyor.
Korumadan Teknolojiye Yeni Uygulamalar
“Zaman manzarası” yaklaşımı yalnızca hayvan bilincini anlamaya yardımcı olmayabilir. Araştırmacılar, bu bilgilerin rüzgâr türbinlerine çarpan kuşların korunmasından demiryollarındaki uyarı sistemlerinin tasarımına kadar birçok alanda kullanılabileceğini düşünüyor.
Daha da önemlisi, farklı canlıların dünyayı nasıl deneyimlediğini anlamak, insan bilincinin evrimsel kökenlerine dair yeni ipuçları sağlayabilir. Çünkü görünen o ki, aynı dünyayı paylaşsak da her tür onu kendi zaman ölçeğinde yaşıyor.
Kaynak: https://www.science.org/content/article/do-animals-perceive-time-differently-humans?