Antakya, 8 Şubat 2023 

6 Şubat 2023 tarihinde meydana gelen 7.8 ve 7.5 şiddetindeki depremlerin ardından Hatay’ın büyük bir bölümünde elektrik kesintileri yaşanmaya başladı.

Amerikan Havacılık ve Uzay Dairesi (NASA), Hatay’ın deprem öncesi ve sonrasına ait yeni uydu görüntüleri paylaştı. Haritalar, NASA-NOAA Suomi NPP uydusundaki ‘Visible Infrared Imaging Radiometer Suite’ (VIIRS) sensöründen alınan verilere dayanmaktadır.

Kaynak: https://earthobservatory.nasa.gov/images/151029/dark-nights-in-antakya

NASA paylaştı: Antakya karanlığa gömüldü yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Türkiye, önce 7.8 ardından 7.6’lık iki büyük depremle sarsıldı; Cumhuriyet tarihinin en büyük afetini yaşadı. Etkisi, merkez üssü Kahramanmaraş’ın yanı sıra Hatay, Adıyaman, Adana, Gaziantep, Malatya, Batman, Bingöl, Elâzığ, Kilis, Diyarbakır, Mardin, Siirt, Şırnak, Van, Muş, Bitlis, Hakkâri ve Osmaniye’de de yoğun bir şekilde hissedildi. 20.000’i aşan can kaybı, on binlerce yaralı, 50 milyara yakın ekonomik kayıp var.

Yiten her bir can, bizim canımız; her insan birinin annesi, babası, kardeşiydi, canıydı kanıydı… Bu yıkım göz göre göre geldi. Bilim insanları yıllardır haykırıyordu, “Bu noktalara dikkat! Bu noktalara dikkat!” diye. Ancak hiçbir yönetici buna karşı önlem almadı. Sonuç ortada! Türkiye, 1999’dan sonra büyük bir deprem felaketi daha yaşadı. Hem de depreme karşı bir arpa boyu daha yol almadan! On binlerce hayatı karartarak…

Bu deprem bekleniyor muydu?

Dünyaca ünlü yer bilimci, Cambridge Üniversitesi’nden Prof. Dr. Dan McKenzie’yle 2018’de İTÜ’de bir araya gelmiş ve bir söyleşi yapmıştık. Kenzie, dergimizin 136. sayısında yer alan söyleşide şu ifadeleri kullanmıştı: “1939’dan bu yana Erzincan bölgesinde 7.5 ile 8 arasındaki bir büyüklükte depreme neden olabilecek 2,4 metrelik bir hareket birikti.”

Ertesi yıl ise Collège de France’den saygın bilim insanı Prof. Dr. Xavier LePichon’la İTÜ’ye gelmesi vesilesiyle konuştuğumuzda (HBT Sayı 193), sorunun sadece Ana Marmara Fayı’nda olmadığını, diğer fayların da tehlikeli olduğunu savunmuş ve “Sürpriz büyük depremler de olabilir” demişti. Yani bu deprem(ler) bekleniyordu.

“Beklenmeyen bir deprem değildi”

Yer bilimci profesörümüz Celal Şengör de Kahramanmaraş’ta 1910 ve 1941’de bu boyutta olmasa da büyük depremler yaşandığını ancak 1513’ten beri (500 yılı aşkın süredir) çok büyük bir depremin olmadığı ifade ederek bu deprem için “Beklenmeyen bir deprem değildi” demişti Fatih Altaylı’nın programında.

Şengör “Eğer Elâzığ’daki depremden sonra bu faylar üzerinde devamının gelmesi gerekiyordu. Bu büyüklükte bir deprem de bekleniyordu. Çünkü uzun süredir böyle bir deprem olmamıştı. Bu deprem, büyüklük olarak 1939 Erzincan Depremi’ne yakın geliyor.”

Deprem hangi faylarda oldu?

Bu deprem, Arap, Anadolu ve Adana levhalarının kesiştiği, üçlü eklemin olduğu Kahramanmaraş’ta gerçekleşti. İki fay arasındaki çökmüş alana graben deniyor. Hatay’da da böyle bir üçlü eklem noktası var. Yani depremlerin olduğu noktalarda iki ayrı kavşak noktası vardı. Depremler buradaki fayların kırılmasıyla gerçekleşecekti.

(A: Anadolu levhası; B: Arabistan levhası; C: Afrika levhası. Sağdaki harita Ölü Deniz fayı). C ve B levhaları arasında Ölü Deniz fayı var. Anadolu levhası, Arap levhasına oranla yanal atımla hareket ediyor. Doğu Anadolu fayı oluşuyor. Afrika ise Arap levhasına nazaran Ölü Deniz boyunca gidiyor. Bunların ikisi birlikte çalıştıkları zaman Adana’da kaçınılmaz olarak bir Kuzey-Güney daralma, Doğu-Batu açılma oluyor.

Bu depremin ilginçliğinin, üçlü eklem etrafında iki büyük depremi tetiklemesi olduğunu söyleyen Şengör, programda basit bir modelle iki büyük depremi anlattı. Yeşil levha Anadolu, mavi olan Anadolu ve kırmızı olan iki parçalık Arap levhası.

6 Şubat’ta ilk olarak Arap levhası aşağıya doğru kaydı, 7.8’lik deprem oldu. Anadolu levhası da oluşan boşluğun kapatmak için batıya doğru kaydı. 7.6’lık deprem meydana geldi. Yani söz konusu levha hareketleri iki büyük depreme neden oldu.

Solda Altaylı’nın parmağıyla işaret ettiği nokta Kahramanmaraş Ovası. Sarı olarak işaret koyduğumuz kısım ise 3 metrelik yanal atımı gösteriyor. Şengör, bu depremlerin, üçlü eklem açısından ders kitaplık bir örnek olduğunu dile getirdi.

Şengör’ün Kandilli’yi kaynak gösterdiği bu haritadaki iki siyah-beyaz top, aynı günde yaşanan iki yıkıcı depremi ve renkli noktalar da Ölü Deniz fayının neden olduğu artçıları gösteriyor. İki merkez üssü arasında yaklaşık 130 km var. 7,6’lık deprem üstteki (Doğu Anadolu fayı), 7,8’lik alttaki (Ölü Deniz fayı). İki topun beyaz kısımları ve artçı dağılımları, akslarını gösteriyor. Kısacası iki deprem aynı fay üzerinde gerçekleşmedi.

Yeni tehlike var mı

Bölgedeki büyük deprem tehlikesi, maalesef bitmiş değil. Bu depremlerin, Akdeniz boyundaki fayları da etkileyebileceğini düşünen Şengör’e göre bu son hareketler, Doğu Anadolu fayının üzerine yeni bir yük bindirmiş oldu.

Arap levhasındaki hareket devam ettiği için de Adana bu hareket yüzünden hem sıkışıyor hem Doğu-Batı yönünde açılıyor. Adana ve Akkuyu (Mersin) taraflarında tehlike var! Hatta Şengör’ün bir modeline göre bu Antalya’yı bile etkileyebilir.

Sonraki büyük depremlere önlem almak için ne yapılmalı?

“Şimdiden önlem almak lazım; binaları, altyapıları kontrol edip sağlamlaştırmak lazım. Kurtarma ekiplerin kifayetli midir? Bir deprem olduğunda hastalara ve çocuklara nasıl ulaşacaksın, en önemlisi milleti nasıl doyuracaksın? Müteharrik (yer değiştirebilen) fırınlar, sahra hastaneleri bunların hazır olması lazım. Bunların yapılabilmesi için de planlama olmalı.

Bir de şu unutulmamalı; önlem alabilmek için önce bu olayların ne olduğunu bilmek lazım. Bu doğal bir olay. Tabiatı tanıman lazım. Tabiatı tanımak ilkokuldan başlar. Liselerden coğrafya dersini kaldırırsan karşına bu facialar çıkar. Coğrafya dersini kaldırmak cinayettir. Eskiden lisede jeoloji dersi vardı. Onu da kaldırdılar. Niçin kaldırıyorsun jeolojiyi? Üzerinde yaşadığın gezegen yahu!

Kısacası bu cehalet sürdükçe bizim depremlere karşı etkin tedbir almamız mümkün değil. Ben Japonya’ya gittiğimde orada bir alışveriş merkezinde çocuklara uygulamalı deprem eğitimi verilen kocaman bir alan vardı; daha 7-8 yaşında çocuklar sallama makinesinin içine giriyor, depreme dayanıklı ev ve maket volkan yapıyorlardı… Çocuk orada başlıyor eğitilmeye. Bunlar pahalı şeyler değil, Türkiye’de de rahatlıkla yapılabilir!”

Bunlar da Şengör’ün sözleri.

Sığ depremler neden daha yıkıcı oluyor?

21 Kasım 2022’de Endonezya, Batı Java’da 268 kişinin ölümü ve 22.000 binanın hasar görmesiyle sonuçlanan 5.6 büyüklüğündeki depremin en ilginç yanlarından biri, son birkaç on yılda Endonezya’da daha az ölüm ve maddi hasara neden olan diğer birçok depremden çok daha düşük büyüklükte olmasıydı. Peki ama nispeten düşük büyüklükteki bir deprem neden bu kadar yıkıcı olmuştu?

Uzmanlara göre bu kadar yıkıcı olmasının ana nedenlerinden biri, 10 kilometrelik sığ derinliğiydi. Bunların yeryüzü üzerindeki yıkıcı etkisi çok çok fazla. Derinliği 50 km ve daha fazla olan büyük depremlerde ise sismik dalgalar, insanlara ulaşmadan en az 50 km yol aldığı için sarsıntının yoğunluğu da azalıyor. Bu tür depremler, nadiren büyük ölümlere neden oluyor.

USGS’e göre 6 Şubat’ta Türkiye’de yaşanan son büyük depremlerin derinlikleri: 7.8’lik depreminki 17.9 kilometre; 7.6’lık depreminki ise 10 kilometre. Yani bunlar da sığ depremlerdi ve zaten büyüklükleri de çok fazlaydı.

17 Ağustos 1999 tarihli ve merkez üssü Gölcük olan depremin büyüklüğü 7.8 olarak ölçülürken derinliği 17 kilometreydi. Resmi rakamlara göre, bu depremde 18.373 kişi hayatını kaybetti, 48.901 kişi de yaralandı. 5.840 kişi ise kaybolmuştu.

Ardından 12 Kasım 1999’da yaşanan Düzce Depremi’nde ise büyüklük 7.2 ve odak derinlik 14 kilometreydi. Toplam 782 kişi hayatını kaybederken 2.678 kişi de yaralanmıştı. Bu depremlerin hem büyüklükleri fazla hem de derinlikleri yeryüzüne yakındı. Bu yüzden büyük tahribat yarattılar. Büyüklüğü bu depremlere göre düşük olan 23 Ekim 2011 tarihli Van Depremi ise 6.6 büyüklüğe sahipti ve 5 kilometre kadar yakın bir derinlikteydi. Bu yüzden bu deprem de yıkıcı olmuş, 644 canımız yitmişti.

Erken uyarı sistemi örnekleri: Meksika ve ABD

Meksika, 1985’te 8.1 büyüklüğündeki depremle sarsılmış ve 9.000’den fazla insan hayatını kaybetmişti. Aradan 30 yılı aşkın bir süre geçti ve Meksika bu sefer de 2017’deki iki büyük depremle sarsıldı.

Biri Puebla’da 7.1 diğeri de Chiapas açıklarında meydana gelen 8.2 büyüklüğündeki depremlerdi. Can kaybı ise 30 yıl öncekine göre çok azdı. Birinde 98 diğerinde 370 can kaybı yaşanmıştı. Peki ama ölüm sayısındaki bu çarpıcı düşüş nasıl olmuştu?

Ülkenin sismoloji otoritesi Centro de Instrumentación y Registro Sísmico (CIRES), etkili bir deprem erken uyarı sistemi (EEW) geliştirdi. 5.0’ın üzerindeki büyüklükleri bildiren sistem, okullardaki, devlet dairelerindeki ve TV ile radyo istasyonlarındaki özel alıcıların, yaklaşan sarsıntı uyarısını alması ve yayması yoluyla işliyor.

Bu uyarı sistemi, deprem bölgesindeki insanlara, önce 10 saniyelik bir zaman tanırken bugün geldiği noktada 60 saniye önceden haber verebiliyor. Bu da depremin yıkıcı etkilerinden kurtulabilmek için kritik önemde bir süre.

Buna benzer sistem ABD’de de var. MyShake ve ShakeAlert gibi telefon aplikasyonları, 5.0 büyüklüğünün üzerinde bir deprem gerçekleşmeden 20 saniye kadar önceden uyarı gönderebiliyor. Veriler, West Coast’un yukarısında ve aşağısında yer sensörleri bulunan ABD Jeolojik Etütleri ağından alınıyor. Tabi bu önceden bildirme süresi, deprem odağının yakınlığı ve uzaklığı vb ile ilişkili olarak artıp eksiliyor.

Batuhan Sarıcan / batusarican@gmail.com

*Bu yazı 16.02.2023 tarihli HBT Dergi’nin 359. sayısında yayınlanmıştır.

Kaynak:

https://www.bbc.com/news/world-europe-64533851

https://www.herkesebilimteknoloji.com/slider/cambridge-profesoru-dan-mckenzie-beklenen-depremin-buyuklugu-en-az-75

https://theconversation.com/why-are-shallow-earthquakes-more-destructive-the-disaster-in-java-is-a-devastating-example-195110

https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-49322860

https://www.duzce.gov.tr/12-kasim-duzce-depremi

http://www.koeri.boun.edu.tr/sismo/2/deprem-bilgileri/buyuk-depremler/

https://web.archive.org/web/20111024031243/http://www.koeri.boun.edu.tr/scripts/lst7.asp

https://eos.org/features/lessons-from-mexicos-earthquake-early-warning-system

Türkiye büyük depremlerle 3 metre kaydı; 13,5 milyon insan doğrudan etkilendi yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Görsel, Arkeofili’nin sayfasından alınmıştır.

13 Aralık MS 115 tarihinde, günümüzde Antakya’da yer alan antik Antioch kentinde, kenti neredeyse yerle bir eden bir deprem meydana geldi. Mevcut tahminlere göre deprem 7.5 şiddetindeydi.

Anadolu’da yüzyıllar boyunca hiçbir şehir, günümüzde Antakya sınırları içinde yer alan antik Antioch metropolü kadar deprem acısı çekmedi. MS 115’te Roma İmparatoru Traianus, şehri yok eden bir depremi Hristiyanların varlığına bağladı ve piskopos Ignatius’u aslanların önüne attırdı.

Deprem anında bölgede Roma İmparatoru Traianus ve halefi Hadrianus bulunuyordu. MS 114 Ocak’tan beri o bölgedelerdi. Partlar’la savaş sırasında komuta karargahı olan Antiochia ad Orontem’de ikamet ediyorlardı. Traianus, 13 aralık 115 tarihinde bu beklenmedik felaket meydana geldiğinde Ermenistan’daki bir seferden yeni dönmüştü.

Asi vadisinde meydana gelen ve tahmini büyüklüğü 7.5 olan deprem, Antioch, Daphne ve Apamea (Suriye’de) da dahil olmak üzere diğer dört antik kenti neredeyse tamamen yok etti. Tüm Yakın Doğu ve Doğu Akdeniz’de Rodos’a kadar hissedilen deprem, Judea’daki liman kenti Caesarea Maritima’yı vuran bir tsunamiyi tetikledi.

Asi Nehri üzerindeki Antioch kenti, Greko-Roma döneminin en önemli şehirlerinden biriydi. MÖ 300 yılında Büyük İskender’in generallerinden I. Seleukos tarafından kurulmuş ve Seleukoslar’ın başkenti olmuştu. Antik kent, Asi Nehri’nin doğu yakasında yer alıyordu. Şu anda modern Antakya şehrinin içinde yer alıyordu.

MS 115’te Antakya, Asi Nehri üzerinde gelişen ve ekonomik açıdan canlı bir Greko-Roma şehriydi. Roma ve İskenderiye’den sonra Roma İmparatorluğu’nun üçüncü büyük metropolüydü. Şehir, başarısını Akdeniz’i Mezopotamya ve İran’a bağlayan Pers Kraliyet Yolu’nun en yakın ucundaki konumuna borçluydu. Bu, Antioch’u Roma ve Pers dünyaları arasında bir ticaret merkezi haline getirmişti. Ancak ne yazık ki, kentin konumu, bölgeyi büyük depremlere karşı özellikle duyarlı hale getiren üç tektonik levhanın birleşme noktasına yakın olma talihsizliğine sahipti.

Küçük Asya, İran ve Hindistan’dan gelen kervanlar, büyük çapta mübadelelerin yapıldığı bu şehirden geçiyordu. Roma, MÖ 64’te Suriye’yi ele geçirdikten sonra, şehir bir Roma kalesi haline gelmişti. Forum, amfitiyatro, hamamlar, hipodrom, tiyatro, sütunlu büyük bir cadde ve çeşmelere, kamu binalarına ve villalara su taşıyan bir su kemeri ile Roma kültürü şehrin lüksüne katkıda bulunuyordu. Şehir gelişiyordu ve “Doğu’nun Kraliçesi” olarak biliniyordu. MS 115 depremi sırasında Antakya’nın nüfusu yaklaşık 500.000 idi.

Felaketin en gerçekçi açıklamasını Romalı tarihçi Cassius Dio yazmıştı. Seksen kitaptan oluşan Roma Tarihi‘nde (Kitap LXVIII), imparator Traianus’un şehir içinde kış geçirmesi nedeniyle deprem sırasında Antakya’nın nasıl kalabalık olduğunu yazdı. Notları paylaşıyoruz:

“İmparator Antioch’da beklerken korkunç bir deprem oldu; birçok şehirde yaralılar vardı, ancak Antioch en talihsiz olanıydı. Traianus kışı orada geçirdiğinden ve davalar, elçilikler, iş veya gezilerle bağlantılı olarak her taraftan çok sayıda asker ve çok sayıda sivil akın ettiği için, zarar görmemiş bir halk ulusu yoktu; ve böylece Antioch’da Roma egemenliği altındaki tüm dünya felakete uğradı.”

“Önce birdenbire büyük bir kükreme duyuldu ve bunu muazzam bir sarsıntı takip etti. Tüm dünya yükseldi ve binalar havaya sıçradı; bazı binalar yıkılmak ve parçalanmak üzere yerinden oynadı, diğerleri ise sanki denizin kabarmasıyla bir o yana bir bu yana savruldu ve devrildi ve enkaz açık arazide bile büyük bir alana yayıldı.”

“Askerler ve siviller düşen enkaz nedeniyle öldü, çok sayıda kişi de mahsur kaldı. Depremi birkaç gün takip eden artçı şoklar hayatta kalanların bir kısmını öldürürken, çöken binalarda mahsur kalan diğerleri açlıktan öldü.

“Ve birkaç gün ve gece deprem devam ederken, insanlar zor durumda ve çaresiz kaldılar, bazıları üzerlerine baskı yapan binaların ağırlığı altında ezilip yok oldu, diğerleri de açlıktan öldü.”

Traianus hayatta kaldı ve sadece hafif yaralarla kurtuldu, ancak artçı sarsıntılar birkaç gün devam ettiğinden hipodroma sığınmak zorunda kaldı.Depremde imparatorluk çevresinin üyeleri de dahil olmak üzere birçok asker öldü. En önde gelen kurbanlardan biri, konsül Ordinaryüs Marcus Pedo Vergilianus idi. Bu olay sırasında veya sonrasında toplamda 260.000 kişinin öldüğü söyleniyor. Antioch’un nüfusu 400.000’in altına düştü ve şehrin birçok bölümü terk edildi.

Felaketten kısa bir süre sonra Traianus şehri onarmaya başladı. Daphne’nin kaynakları ile Antioch arasında uzanan 6 km uzunluğundaki su kemeri ciddi şekilde hasar gördüğü için Traianus yeni bir su kemeri inşa etmeye başladı veya daha önce inşa ettiği mevcut bir su kemerini onardı. Traianus projeyi bitirecek kadar yaşamadığı için su kemeri üzerindeki çalışmalar Hadrianus tarafından tamamlandı.

Depremden bir yıl sekiz ay sonra, 11 Ağustos MS 117’de Hadrianus, Antioch’daki ordu tarafından imparator ilan edildi. Roma’ya ulaşmak için yola çıktığı 117 Eylül’e kadar şehirde kaldı. 

Kaynak:

https://arkeofili.com/13-aralik-115-buyuk-antioch-depremi/

National Geographic. Rick Gore. 2 Aralık 2009.

followinghadrian.com. 13 Aralık 2015.

Imperiumromanum.pl. 14 Eylül 2020.

Cassius Dio, Roman History.

Yıl MS 115 – Büyük Antioch depremi yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.