Bu amaçla her yıl farklı ev sahibi ve farklı bir konsept belirleniyor. Örneğin geçen yılki Dünya Çevre Günü Kanada’nın ev sahipliğinde ve “İnsanları doğa ile irtibatlamak” teması ile kutlanmıştı. İnsanların dışarıya çıkıp doğayı keşfetmesi, onun güzelliğinin farkına varması istenmiş ve böylece onu koruma çağrısının anlam kazanacağı düşünülmüştü.

Bu yılın “Plastik Kirliliğiyle Mücadele Et (Beat Plastic Pollution)” teması Hindistan ev sahipliğinde kutlanıyor.

Plastik kirliliği, gezegenimiz için en büyük tehditlerden biri. BM’ye göre, dünyada her yıl neredeyse 5 milyar adet plastik poşet kullanılıyor. Her yıl 13 milyon ton plastik okyanuslara bırakılıyor. Dünya adeta her dakika plastikle doldurulan bir çöp kamyonuna dönüşüyor.

Son on yılda, geçen yüzyılda sahip olduğumuzdan daha fazla plastik ürettik  ve bu ürettiğimiz plastiklerin yarısı tek kullanımlık. Dünya her dakika 1 milyon plastik şişe satın alınıyor.

80 plastik poşet yutan bir yavru balina

Tayland’ın güney kıyılarında, 80 plastik poşet yutarak kıyıya vuran balinayı kurtarma çabaları sonuçsuz kaldı. Hayvan, ölmeden önce yuttuğu poşetlerden sadece beşini çıkarabildi. Otopside hayvanın midesinde toplam sekiz kilo poşet bulundu. Taylandlı bir yetkili, balinanın poşetleri yuttuktan sonra yemek yiyemediğini söyledi.

Mart ayında İngiltere Hükümeti için hazırlanan bir raporda, önlem alınmaması halinde okyanuslardaki plastik miktarının 10 yıl içinde üç katına çıkabileceği uyarısı yapılmıştı. Tayland da dünyada en fazla plastik poşet kullanılan ülkelerden biri. Hükümet geçen ay poşetler için tüketicilerden para alınmasına yönelik bir yasa çıkarılacağını duyurmuştu. Poşetlerin her yıl yüzlerce deniz canlısının ölümüne neden olduğu belirtiliyor.

Peki, plastik kirliliği ile bireysel olarak nasıl savaşacağız? Bununla ilgili 2 kampanya var:

WWF-Türkiye’nin Çevre ve Şehircilik Bakanlığı iş birliğiyle gerçekleştirdiği 1 Güzel Hareket kampanyasına katılarak, plastik kullanımınızı azaltabilirsiniz.

WWF-Türkiye (Doğal Hayatı Koruma Vakfı) ile Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Sıfır Atık Dairesi, 5 Haziran Dünya Çevre Günü’nde önemli bir kampanya başlatıyor. Kampanya, plastik atıkların çevre ve denizler üzerindeki olumsuz etkilerinin giderek büyüdüğü günümüzde plastik kullanımının azaltılmasını hedefliyor.

Kampanya kapsamında www.1guzelhareket.org sitesi ziyarete açıldı. Kullanıcılar, siteyi ziyaret ederek, plastik kullanımlarını azaltmaya dair kendileri için küçük ama dünya için büyük bir adım atmış olacaklar. Sitede yer alan şu kullanım alışkanlıklarından en az birini değiştirerek kampanyaya katılabilirsiniz: “Plastik Poşet kullanmayacağım”, “Plastik şişe kullanmayacağım”, “Plastik pipet kullanmayacağım”, “Plastik çatal, bıçak, kaşık kullanmayacağım”.

Birleşmiş Milletler herkesi bir “plastik kirliliği” oyunu oynamaya davet ediyor

Bu kampanyaya katılmak için:

• Vazgeçmeye hazır olduğunuz tek kullanımlık bir plastik ürünü seçin.
• Bu ürün yerine, tekrar tekrar kullanılmaya uygun başka bir alternatif ürün seçin ve bu ürünle birlikte bir öz çekim yapın.
• Bu öz çekimi #BeatPlasticPollution ve #WorldEnvironmentDay hashtag’leri ile sosyal medyada paylaşın. Üç arkadaşınızı da etiketleyerek, aynı şeyi yapmaya davet edin.

Evet plastik kirliliğini biz yarattık. Ama birlikte çalışarak bunu sonlandırmak da bizim elimizde.

Dünya Çevre Günü’nde, plastik kirliliği mücadelesine siz de destek olun! yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Bu yılki tema çerçevesinde insanların dışarıya çıkıp doğayı keşfetmesinin, onun güzellik ve öneminin farkına varılması isteniyor. Böylelikle insanların paylaştığımız doğayı korumaya çağrının anlam kazanacağı ve işlevsel olacağı düşünülüyor. Bu yılki tema sizi, onun nasıl bir parçası olduğumuzu anlamaya ve ne denli özel bir biçimde ona dayandığımızı kavramaya çağırıyor. Aynı zamanda bu irtibatlanma, deneyimler aracılığıyla neşe ve heyecan duymanıza, keyifli bir ilişkiye sahip olmanıza olanak sağlayacaktır.

Bu yılki temaya ilişkin bir şeyler yazmadan önce, böyle bir temanın gerekliliği üzerine düşünelim mi? Karl Marx ve Friedrich Engels, burjuva toplumun yabancılaşmış ideoloji ve pratiğinde insanın doğa ile ilişkisinin tarihten dışlandığı, bunun da insan ile tarih arasındaki karşıtlığı doğurduğuna işaret etmişlerdir (Alman İdeolojisi, Evrensel Basım Yayın, 2013).

K. Marx, kapitalizmin doğa ve toplumun metabolizmasında onarılamaz bir yarılmaya neden olduğunu belirtmiş. Yaşam açısından temel öneme haiz bu metabolizmanın onarılarak yeniden kurulması gerekliliğinin altını çizmiş. Bunun için kapitalizmin ötesinde, daha uyumlu bir sosyal düzenin varlığının gerektiğini vurgulamış. (Kapital, Cilt 1, Yordam kitap, 5.Baskı, 2015).

Düzenli olarak doğal dünyayı deneyimleyemeyen, doğaya çıkamayan çocuklar için ‘doğa eksikliği sendromu’ diye bir terim üretilmiştir. Bu kapsamda D vitamini eksikliği, bağışıklık sistemi bozukluğu gibi biyolojik sorunlar, saldırganlık gibi psikolojik-sosyolojik sorunlar ortaya çıkabilmektedir (Richard Louv, Last Child in the Woods, 2008).

Hem siyasal pratik anlamında hem de bilim alanında konu ciddi biçimde gündeme girmiştir.

Bilimsel alanda ise ’çevre psikolojisi’ ve ‘çevre sosyolojisi’ disiplinleri ortaya çıkmış, eğitim ve sağlık alanında kullanılır olmuşlardır. Çoklu zeka kuramının bir boyutu olarak “doğa zekası” konusundaki çalışmalar da hızla artmaktadır. Ülkemizde de bu konularda yayınlar çıkmaktadır. Örneğin, Melek Göregenli, Çevre Psikolojisi, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları,2013; Linde Steg ve arkadaşlarının ortak eseri Çevre Psikolojisi, Nobel Yay., 2015 ; İnsan Doğa Etkileşimi, Emin Atasoy, Sentez Yay., 2015 vd. Çizelgeyi uzatmak olanaklı ama, herhalde bu kadarı bir fikir edinmek için yeterli.

Bu yazıyı planlamışken, İstanbul’da bir kitapçıya yeni gelen yayınların neler olduğuna bakmak için girdiğimde bir de ne göreyim, şu kitap:

How to Connect with Nature, Tristan Gooley, The School of Life, Pan Macmillan Pub., 2014. The School of Life dizisi oldukça hoş bir dizidir ve kitapların birçoğu Türkçe’ye de çevrilmiştir. Hayat Okulu dizisi olarak Türkçeye çevrilen dizi, Londra’da Alain de Botton öncülüğünde gündelik yaşam için pratik fikirler sloganıyla yola çıkmış, iş yaşamından mutluluğa, felsefeden sosyalleşmeye, cinsellikten psikolojiye çeşitli konularda seminerlerin verildiği ve sıradışı faaliyetlerin gerçekleştirildiği bir kuruluştur. Meraklısı Sel Yayıncılık’tan çevrilen kitaplara bakabilir. Gündeme getirdiğimiz ve tam da bu yılki DÇG temasıyla kelime kelime örtüşen kitap henüz dilimize çevrilmedi, ancak İngilizcesi’ne ulaşmak olanaklı.

Tristan Gooley (T.G.), yazar, rehber ve kaşif. The Natural Navigator, The Natural Explorer gibi kitaplar yazmış; Sunday Times, The New York Times, The Financial Times ve Geographic Magazine gibi dergilerde yazıları yayınlanıyor. Çeşitli TV kanallarında izlencelere konuk oluyor. Bu konuda hem kuramsal hem de kılgısal bağlamda önemli bir isim, anlayacağınız. Tek başına uçuşları, tırmanışları, okyanus geçişleri var sözgelimi.

T.G. andığımız kitabında giriş yazısının ardından ikinci bölümde insanın doğayla irtibatlanması için nasıl bir hazırlık yapması gerektiğini ele alıyor. Bu hazırlık için, barınma ve beslenme gibi temel fiziksel gereksinimlerden kendini gerçekleştirme gibi karmaşık gereksinimlere uzanan bir yaklaşımı esas alan A. Maslow’un ‘gereksinimler hiyerarşisi’ modelinin uygun olacağını söylüyor. Doğayla ilişkinin bir felsefi yatırım fonu olduğunu daha çok yatırım yaptıkça, daha çok kazanç elde edeceğinizi vurguluyor. T.G. doğadaki diğer unsurların zaman içinde sizin düşmanınız mı, dostunuz mu, yoksa aşığınız mı olacağını sizin ilişki sisteminizin ve anlayışınızın belirleyeceğini vurguluyor.

T.G. kitabının üçüncü bölümüne ‘Bir Yol Bulmak’ başlığını koymuş. Bu bölümde insanın ekosistemin içine girmesi için pratik yollar öneriyor, duyuları ele alıyor, büyük ilişkiler olarak adlandırdığı ilişki tipini irdeliyor ve birçok egzersiz öneriyor, ilişkilerde hoşluk için ince ayarın nasıl yapılabileceğini ele alıyor ve değişik bir alt başlıkla bitiriyor bu bölümü ; çelişkinin güzelliği. Diyalektik ile çok ilgilenmeyenlerin doğrudan olumsuz bir anlam yükledikleri kavram olabilmektedir çelişki. Oysa T.G. insanın doğayla çelişkisindeki güzelliği yakalayabilmeyi çok güzel anlatmış. Bu bölümde insanın doğayla irtibatlanmasının her adımı ayrıntılı biçimde ele alınmış.

T.G. eserinin saklı takvimler ve hızlı değişim alt başlıklarına ayrılan dördüncü bölümünde doğadaki zaman kavramının anlaşılmasının önemini ele alıyor.

Kitabın beşinci bölümünde yukarıdaki bölümlerde atılan adımların insanı hangi yabanıl felsefelere doğru taşıyabileceği tartışılıyor.

Kitabın sonunda ev ödevi başlığıyla her bölüm için ileri okumalar için kaynaklar çizelgesi verilmiş. Kanımca en iyilerden birini size de önereyim: Richard Louv, The Nature Principle, Algonquin, 2012.

Sonsöz: Uygun vakitteyseniz haydi binadan dışarıya!

Prof. Dr. İ. Melih Baş

Dünya Çevre Günü: İnsanları doğa ile irtibatlamak yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.