Bu ay gözlemciler, Venüs, Jüpiter, Mars ve Merkür’ü görme fırsatının yanı sıra harika bir tam ay tutulmasına tanık olacaklar.

Söz konusu Ay tutulması, biricik uydumuzu kırmızı renge büründürecek. Aynı zamanda Ay ışığının azalması nedeniyle de uzay gözlemcileri için berrak bir gökyüzü olacak. Dolayısıyla bazı derin gökyüzü hazinelerini keşfetmek mümkün.

Gökbilimciler, geniş ve açık bir alandan; bir göl kıyısından veya deniz kenarından gözlem yapmanın faydalı olacağını söylüyor.

Mart ayının başlarında gün batımından sonra Venüs ve Merkür’ü gösteren gökyüzü haritası. Kaynak: NASA/JPL-Caltech

Mart ayında Ay ve gezegen görünürlükleri:

• Merkür: Her 3 ila 4 ayda bir sadece birkaç hafta görünen Merkür, Mart ayının ilk 10 gününde Venüs’ün hemen altında görülebilecek. Gün batımından yaklaşık 30 dakika sonra, gökyüzünün batısında alçakta görülebilir. Merkür’ü gözetlemek her zaman kolay olmasa da bu çevik gezegeni yakalamak her gökyüzü gözlemcisi için değerli bir hedeftir. (Gözlem için en iyi tarih: 7-9 Mart)
• Venüs: Ayın ilk haftalarında gün batımından sonra batıda alçakta kalacak olan Venüs gün geçtikçe kademeli olarak daha da alçalacak. Mart ortasına gelindiğinde ise gökyüzünde görmek zorlaşacak.
• Mars: Mars’ı gün batımından sonra gökyüzünün doğusunda yükseklerde bulabilirsiniz. Sabah 3 civarına kadar görünür kalıyor.
• Jüpiter: Karanlık çöktükten sonra gökyüzünün batısında yükseklerde gözlemlenebilecek olan Jüpiter, her gece saat 1 civarında gözden kayboluyor.

Bu harita, 13-14 Mart’taki tam ay tutulması sırasında Ay’ın ufkun üzerinde nerede olacağını gösteriyor. Kaynak: NASA

• Ay: Tam bir ay tutulmasından birkaç hafta önce veya sonra her zaman bir güneş tutulması oluyor. 13 Mart-14 Mart aralığında birkaç saat içinde kızıl bir küreye dönüşecek olan Ay’daki tutulma, ne yazık ki Türkiye’den görülemeyecek.
• Güneş tutulması: Doğu Kanada, Grönland ve Kuzey Avrupa’da görülebilecek kısmi bir güneş tutulması olacak.

Kaynak

Mart ayı gök gözlemi takvimi: Merkür, Venüs, Mars ve Jüpiter ile birlikte Ay tutulması görülebilecek yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Bilim için sürekli inovasyon

Dünya yüzeyinden uzaya bakmak gitgide zorlaşıyor. Atmosferde hava ve ışık kirliliği, nem pürüzsüz görüşe hep engel. Bu sorunu aşmak için Hubble Teleskopu gönderilmişti. Halen çalışıyor. Ama oraya gittiği 1990 yılının teknolojisine takılı kaldı. Sistemi yenilemek mümkün değil. Oysa SOPHIA’daki teleskop, uçup gidip, sonra yere konan bir uçakta. Bu sayede sürekli bakımı yapılabilir. Yeni cihazlar eklenebilir. Uzayı daha iyi anlamaya yarayacak inovasyon mümkün olur. Zaten uçağa monte edilen teleskop tamamen bir süper inovasyon örneği: Kuyruk kısmına, teleskopun bulunduğu bölmenin dışına, uçağın gövdesinden bir kapı daha yapıldı. Uçak, gözlem yüksekliğine ulaşınca bu kapı açılıyor. Uçak içindeki basıncın düşmemesi, açılan kapının aerodinamik sorun yaratmaması sağlandı: Bunların hepsi yıllar süren Ar-Ge ve inovasyonla mümkün oldu. Uçağın “kapısı açık şekilde” yerden 12 bin metre yukarda güvenle uçmasını sağlarken, uzay araştırması için veri toplamak. Neden? Çünkü uzayın “nasıl” oluştuğunu daha da çok daha iyi anlamak istiyoruz.

9 milyar kilometre yolculuk

Teleskoplu uçak, Kaliforniya’dan havalandıktan sonra uzay gözlemi için 10 saat süreyle dairesel bir rotada uçuyor. Toplanan veriler aşağıda NASA’nın Silikon Vadisi’ndeki Ames Araştırma Merkezi’ne gidiyor. Geçen ay başlayan uçuşlardan sağlanacak ilk bilgileri bilimciler merakla bekleyecektir. Ama bir başka uzay araştırması daha başladı ki, bunun ilk sonuçlarını almak için 7 yıl beklemek gerekecek: Tam olarak 9 Ocak 2025 günü, biri AB diğeri Japon ürünü iki gözlem aracı Merkür’ün yörüngesine yerleşecek. Ve yayına başlayacaklar. Ama bunu yapabilmek için önce 9 milyar kilometre uçması lazım taşıyıcı kapsülün. Merkür’e “yaklaşınca” kapsülden iki araç çıkacak. Biri Merkür’ün haritalanması, yüzey yapısının anlaşılması için çalışacak. Diğeri manyetik alanını, Güneş rüzgarını ölçmek için.

Merkür ne işe yarar?

Güneş’e en yakın gezegen. Hayat yok. Bizim Ay’dan ufak: Çapı sadece 4 bin 800 kilometre. Güneş çevresinde dönüşü (bize göre) 88 günde tamam. Bu hızlı gezegenin kendi etrafında dönüşü ise fazla yavaş: İki seferde 3 kez. Bu durumda Merkür’de “bir günün süresi” bizdeki 180 güne eşit. Yer çekimi yok gibi. Radyasyon çok. Ama pek yoğun demir yüklü. AB (ESA) ile Japon Uzay Kurumu JAXA, böyle bir yere 2 milyar dolar harcayarak, 7 yıl sürecek bir araştırmaya kalkıştı çünkü Merkür’ün neden ve nasıl oluştuğunu anlayarak, İnsanlığın 10 bin yıldır “Yukarda ne var?” sorusuna daha iyi bir cevap bulmak istiyorlar.

Güneşte yanmamak için

Merkür’e yollanan araç buradan oraya düz bir çizgide gitmeyecek. Önce Dünya’nın etrafında dönecek, sonra Venüs’ün etrafında (16 Ekim 2020 – 11 Ağustos 2021 arasında). Güneş’in çekimine kapılıp içine düşmesin diye hızı sürekli azaltılacak. 2 Ekim 2021’den itibaren Merkür’ün çevresinde 6 kez daha dönmesi gerekiyor. 1970’lerde Merkür’ün ilk görüntüsünü Mariner, sonra Messenger 2011-2015’te çekmişti. İtalyan uzay bilimci Giuseppe Colombo’nun “şirin kısa adı” verilen BepiColombo gözlemi, bilimcilere muazzam “büyük veri” sunacak.

Emil Edip Öymen

*Bu yazı 21.12.2108 tarihli Dünya gazetesinde yayınlandı.  

9 milyar kilometre öteye, 7 yılda… yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Merkür’ün Güneş ile Dünya arasından yaptığı geçişin gözlemlenebildiği ülkeler arasında bu yıl Türkiye de vardı. 9 Mayıs günü saat 14:25’ten itibaren bu nadir gökyüzü olayı ülkemizde gerek İÜ Amatör Astronomlar Kulübü gibi gruplar tarafından gerekse Ulusal Gözlemevi BİTOM’da ve TÜBİTAK tarafından Antalya Expo 2016 alanında kurulan istasyonda ziyaretçiler tarafından anlık olarak gözlemlenebildi.

Güneş, Merkür ve Dünya’nın bir düzlemde dizilmesi sonucu meydana gelen bu gökyüzü olayı yalnızca gerçekleştiği yılın mayıs ve kasım aylarında gözlemlenebiliyor.

Güneş’e en yakın ve sistemdeki en küçük gezegen olan Merkür, Dünya’ya 83,6 milyon kilometre mesafede gerçekleşen ve 7,5 saat süren geçişi sırasında Güneş’in üzerinde küçük, hareketli bir nokta olarak göründü.

Gezegenin Güneş’in önünden geçişini gelişmiş gözlem kameraları ile kaydeden NASA, görüntüleri YouTube üzerinden paylaştı: https://www.youtube.com/watch?v=AhWMOkrzKzs

Bilim insanları, geçiş sırasında toplanan verilerin Merkür ve sahip olduğu ince atmosferi hakkında daha fazla bilgi sahibi olmamıza yardım edeceğini düşünüyor.

Dünya’nın yaklaşık üçte biri büyüklüğünde olan Merkür, Güneş’in çevresinde bir tam turu 88 Dünya gününde tamamlıyor. Gezegende gündüzleri sıcaklık +427 santigrat dereceye ulaşırken karanlıkta kalan tarafta ise sıcaklık -173 santigrat dereceye kadar düşüyor.

Merkür’ün bir sonraki geçişi 11 Kasım 2019’da gerçekleşecek.

Seyit Zor / Twitter: @vaybesuperim
Kaynaklar: NASA, TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi

Merkür, Güneş’in önünden geçti… yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.