X

Bilim olmadan demokrasi ayakta kalabilir mi?

Bir abonelik, bir genç, bir umut!

Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği (ÇYDD) bursiyerleri, Türkiye’nin dört bir yanından gelen, eğitimle geleceğini kurmaya çalışan gençler… Onlara Herkese Bilim Teknoloji dijital dergi aboneliği hediye ederek, hem eğitim yolculuklarına katkı sağlayabilir hem de bilimle aydınlanan bir gelecek için bir adım atabilirsiniz. Hedef geçen yıl olduğu gibi bu yıl da 100 genç.

Kampanya için ile ilgili bilgi burada.


***

TÜRKİYE’DE AKADEMİK ÖZGÜRLÜK SON 10 YILDA %68 GERİLEDİ

Bu hafta kapağımızda yalnızca bilim dünyasını değil, hepimizin geleceğini ilgilendiren çok temel bir soru var: Bilim özgür değilse demokrasi ne kadar özgür olabilir?

Nature dergisinde yayımlanan ve Avrupa Komisyonu’nun Baş Bilimsel Danışmanlar Grubu üyeleri tarafından kaleme alınan yazı, demokrasinin yalnızca seçimlerden, parlamentolardan ve yasalardan ibaret olmadığını hatırlatıyor. Demokrasinin yaşayabilmesi için bağımsız bilgiye, eleştirel düşünceye, bilimsel kanıtlara ve bunları özgürce üretebilen kurumlara ihtiyacı var.

Oysa dünyanın birçok ülkesinde akademik özgürlük geriliyor. Üniversiteler üzerindeki siyasi baskılar artıyor, araştırma alanları ve kaynakları iktidarların tercihleri doğrultusunda şekilleniyor. Bilim insanları, kimi zaman araştırmalarının sonuçları nedeniyle bile hedef haline gelebiliyor.

Peki Türkiye’de durum ne?

Kapak dosyamızın Türkiye bölümündeki veriler düşündürücü. V-Dem Akademik Özgürlük Endeksi’ne göre Türkiye’de akademik özgürlük son on yılda yüzde 68 geriledi. Ülkemiz, özgürlüğün en fazla aşındığı ülkeler arasında yedinci sırada. Bu yalnızca üniversitelerin sorunu değil. Çünkü bağımsız bilimsel bilgi olmadan toplumun doğru kararlar alabilmesi, yanlış politikaları sorgulayabilmesi ve geleceğini sağlıklı biçimde kurabilmesi de güçleşiyor. Bilimi savunmak, demokrasiyi savunmaktır. Kapak dosyamızın temel mesajı bu.

Dilimizde altıncı bir tat mı var?

Bilim ve Beslenme sayfamızda bu kez oldukça şaşırtıcı bir araştırma alanına giriyoruz. Tatlı, tuzlu, ekşi, acı ve umami… Peki ya yağ? Bilim insanları, yağın da bağımsız bir tat olarak algılanabileceğine ilişkin giderek daha güçlü kanıtlar buluyor. Gelecekte obezite tedavilerinin bir bölümünün dilimizdeki bu algılayıcıları hedeflemesi mümkün mü?

Türkiye üretiyor ama zenginleşemiyor, neden?

Ekonomi sayfamızda Bayram Ali Eşiyok, ülkemizin belki de en önemli yapısal sorunlarından birini ele alıyor: Erken sanayisizleşme. Türkiye sanayileşmesini tamamlayamadan sanayinin ekonomideki ağırlığını kaybediyor. İmalat sanayinin payı son 30 yılda yüzde 25,7’den yüzde 15,6’ya geriledi.

Daha da önemlisi, ihracatımız artarken ihraç ettiğimiz ürünlerde Türkiye’de yaratılan katma değerin payı düşüyor. 1995’te yüzde 86,1 olan bu oran 2022’de yüzde 62,8’e indi. Yarattığımız değerin giderek daha büyük bölümü yurt dışında kalıyor. Bu kısır döngü nasıl kırılabilir? Eşiyok, çözüm yollarını da tartışıyor.

Eğitim sayfamızda ise Prof. Dr. Mehmet Toran, Fahamettin Akıngüç’ün eğitim anlayışından hareketle öğretmenliğin özüne dönüyor. İyi öğretmen kimdir? Bildiklerini aktaran mı, yoksa kendi doğrularını da sorgulayabilen, öğrencileriyle birlikte sürekli öğrenen kişi mi? Ezberleri bozan, merakı ve eleştirel düşünmeyi besleyen bir eğitim anlayışının bugün ne kadar gerekli olduğunu yeniden hatırlıyoruz.

Cumhuriyet, yapay zekâ ve üniversiteler

Yazarlarımızdan Doğan Kuban, “Cumhuriyet Neyin Üzerinde Kuruldu?” başlıklı yazısında bizi Cumhuriyet’in kuruluş yıllarına götürüyor. Cumhuriyet’in yetiştirdiği bir aydın olarak, bugünün kuşaklarının geçmişin koşullarını ne ölçüde bildiğini sorguluyor.

Tanol Türkoğlu ise “Ekoist Yapay Zekâ” yazısıyla bambaşka bir tartışma açıyor. Yapay zekâ yalnızca insan emeğinin değil, insanın karar verme yetkisinin de yerini almaya başladığında ne olacak? İnsan, kendi yarattığı sistemin en büyük kusuru olarak görülmeye başlandığında gelecekteki yeri ne olacak?

Müfit Akyos, bilim ve teknoloji politikalarının öncü isimlerinden Aykut Göker‘i ölümünün onuncu yılında anıyor. Ancak bu yalnızca bir anma yazısı değil. Üniversitelerin kamusal sorumluluğunu, akademik özgürlüğü ve bilimsel bilginin demokrasi açısından taşıdığı önemi tartışıyor.

Bağışıklığın sırrı günlük alışkanlıklarda

Sağlık sayfamızda oldukça pratik bir konu var. Bağışıklık sistemimizi güçlü tutmak için günlük hayatımızda neler yapabiliriz? Uzmanların özellikle vurguladığı bir nokta var: Sağlıklı yaşam alışkanlıkları bağışıklığı desteklese de ciddi enfeksiyonlardan korunmanın temel araçlarından biri aşılar. Mucizevi çözümler aramak yerine bilimsel kanıtların gösterdiği basit alışkanlıklara odaklanmalı.

Kitap sayfamızda tarihçi Salih Özbaran, Tayfun Atay‘ın Şempanzelerden Peygamberlere adlı kapsamlı eserini değerlendiriyor. Uygarlık nedir? Teknolojik ilerleme ve ekonomik güç mü, yoksa farklı kültürleri tanımak, anlamak ve birlikte yaşayabilmek mi? Antropolojinin açtığı geniş pencereden insanlık tarihine bakıyoruz… Felsefe dünyasının önemli isimlerinden Uluğ Nutku da ölümünün 12. yılında İzmir’de düzenlenen bir sempozyumla anılıyor.

Grafik Bilgi sayfamızda ise enerji dönüşümünün çelişkili tablosu var. Dünya temiz enerjiyi konuşurken kömür, petrol ve doğal gaz tüketimi rekor kırıyor. Çin dünya kömür tüketiminin yüzde 56’sını tek başına gerçekleştiriyor. ABD petrol ve doğal gaz kullanımında ilk sırada. Türkiye de en büyük on kömür tüketicisi arasında. Fosil yakıtlara bağımlılıktan kurtulmak neden bu kadar zor? Veriler çarpıcı.

Ve Hayvanlar Dünyası… Yaklaşık 150 yıldır soyu tükenmiş olduğu düşünülen dev bir turnanın aslında hiç kaybolmadığı ortaya çıktı! Bilim, bazen bir türün yok oluş öyküsünü bile yeniden yazabiliyor. Yeni bir dizi başlattık: Beynimiz hayatı neden hikayelere dönüştürür? Bilgi Küpü, Bulmaca sayfamız, Tayfun Akgün ve Ergun Akleman’ın bantları ile zengin bir HBT elinizde.

Bu kadar değil tabii: Dijital HBT’de çok daha fazlası var: Karabiber ve acıbiber: Dünyanın kaderini değiştiren baharatlar… Büyük rekor, 50 yıldır uzayın derinliklerinde yol alan Voyager 1 ve 2’nin hikayesi ve bilime katkıları… Bilim Raporu, iklim ve çevrenin insan üzerinde derin etkilerini açıklayan rapor…

5’er Hediye Kitap:

Unutmayın, yeni abonelerimize ve aboneliklerini yenileyen okurlarımıza, Orhan Bursalı kütüphanesinden 5’er kitap hediye ediyoruz. Seçim sizden göndermesi bizden.

***

Bu sayıda akademik özgürlükten yapay zekâya, sanayileşmeden eğitime, insanlığın kültürel geçmişinden doğanın sürprizlerine uzanan geniş bir yolculuk var. Ama bütün bu konuları birbirine bağlayan ortak bir düşünce de var: Bilgi üretmek kadar, o bilginin özgürce üretilebilmesi, paylaşılabilmesi ve toplum yararına kullanılabilmesi önemli.

Üniversiteler sustuğunda, bilim insanları baskı altında kaldığında, eğitim sorgulamaktan uzaklaştığında yalnızca bilim kaybetmiyor. Toplum da geleceğini doğru bilgiye dayanarak kurma gücünü yitiriyor.

İyi okumalar. Sevgilerimizle…