Yeni araştırmalar, gençlerin ruh sağlığını asıl tehlikeye atan şeyin ekran başında geçirilen süreden çok, ekran bağımlılığı olduğunu gösteriyor. Sosyal medya ya da video oyunlarından kopamama, kaygıdan depresyona kadar pek çok sorunla bağlantılı.
Uzun zamandır anne babalar “kaç saat ekran başında kalındığına” odaklanıyordu. Ancak Weill Cornell Medical College’den veri bilimci Yunyu Xiao ve ekibinin JAMA’da yayımlanan çalışması, tabloyu değiştirdi:
- 4.300’den fazla çocuk izlendi.
- %30’u sosyal medyaya, %40’ı video oyunlarına 11 yaşında bağımlılık belirtileri göstermeye başladı.
- Bu çocuklar, yaşıtlarına kıyasla depresyon, kaygı, saldırganlık ve intihar düşünceleri açısından daha yüksek risk taşıyordu.
Bağımlılık belirtileri arasında kompulsif kullanım, bırakmakta zorlanma, ekransız kalınca huzursuzluk ve kavgalara yol açacak düzeyde aşırı kullanım yer alıyor.
Ergen Beyni Neden Daha Savunmasız?
Ergenlikte risk alma eğilimi, akran onayı arayışı artıyor. Fakat beynin “fren sistemi” olan prefrontal korteks 25 yaşına kadar tam gelişmiyor.
- Sosyal medya, tıpkı slot makineleri gibi, öngörülemez ödüller (beğeni, yorum, bildirim) sunarak dopamin sistemini aşırı uyarıyor.
- Bu da kısa vadeli hazlar sağlarken uzun vadede zevk alma kapasitesini düşürüyor – bağımlılığın temel özelliği.
Araştırmalara göre kızlar daha çok sosyal medyaya, erkekler ise video oyunlarına bağımlı hale geliyor.
Aileler Ne Yapabilir?
Ekranı tamamen yasaklamak gerçekçi değil; modern dünyada ekranlardan kaçış yok. Ancak uzmanlar şu stratejileri öneriyor:
- Kurallar koyun: Sosyal medya ve oyunları “tatlı” gibi düşünün. Her zaman değil, özel zamanlarda.
- Ekransız bölgeler oluşturun: Yemek masası, yatak odası gibi.
- Model olun: Çocuklar ebeveynlerin ekran alışkanlıklarını kopyalıyor.
- Gerekirse ara verin: Bazı uzmanlar, telefonun birkaç haftalığına alınmasının krizi artırsa da uzun vadede gençleri başka etkinliklere yönlendirdiğini söylüyor.
Toplumsal Çözümler Gerekli
Uzmanlara göre ailelerin mücadelesi tek başına yeterli değil. Çünkü bağımlılık yaratan mekanizmalar, sosyal medya şirketlerinin iş modelinin bir parçası.
- ABD’de bazı eyaletler çocuklara bağımlılık yapan içeriklerin sunulmasını yasaklayan yasalar çıkardı.
- Okullarda ise akıllı telefonların sınıflardan çıkarılması tartışılıyor; bazıları “telefonsuz gün” uygulamalarını deniyor.
Stanford’dan Anna Lembke, 15 yıl önce bu önerileri dile getirdiğinde “çılgınca” bulunduğunu hatırlatıyor: “Şimdi ise birçok okul bunu deniyor. Bu umut verici.”
Kaynak: Sujata Gupta, Science News, 22 Temmuz 2025; JAMA, 18 Haziran 2025.