Vesalius, Tubulae’nin yayınlanmasından sonra Padua’da diseksiyonlara ve öğretim üyeliğine devam etmiş ve daha 29 yaşına gelmeden ünü, Paris, Brüksel ve İtalya’nın sınırlarını aşmıştır. En önemli eseri Fabrica’nın 1544’te yayınlanmasından sonra aslında amacı olan imparatorluk görevine getirilmiştir. Bu durum, onun alanda çok başarılı olduğunu düşünen ve akademik hayata ve araştırmaya devam edeceğine kesin gözüyle bakan meslektaşlarını oldukça şaşırtmıştır.

Vesalius imparatorluktaki görevine başladıktan sonra tüm bilimsel çalışmalarını durdurmuş, fakat yine de Avrupa’nın en yetenekli hekimleri arasında yerini almıştır. Bu görev sırasında tarihsel kayıtlara geçen sadece iki önemli danışmanlık görevi olmuştur. Bunlardan birincisi Fransa kralı II. Henry’nin bir patlama sonucunda mızrakla başından yaralanması üzerine çağrılmasıyla verdiği danışmanlık ve yaptığı teşhis; diğeri de İspanya tahtı varisi Don Carlos’un bir çapkınlık girişimi sırasında merdivenlerden düşünüp kafasından yaralanması üzerine aldığı görevlendirmeden ibarettir. Fabrica’nın basılmasından üç yıl sonra, kitabın aldığı yoğun eleştirilerin “ruhunu yaraladığını”, başka yayınlar yazmak istese de kendisini durdurduğunu yazılı olarak ifade etmiştir.

“De humani corporis fabrica libri septem”

Vesalius henüz 23 yaşındayken, sadece içeriği ile değil, tipografi, kağıt kalitesi, illüstrasyonlar ve boyutu ile de anatomide devrim yaratacak bir kitap yazmayı planlamış ve hayatının beş yılını sadece ansiklopedik bilgi edinebilmek için onlarca diseksiyon yaparak geçirmişti. Bunun yanı sıra organ ve dokuların çiziminde gerçeği yansıtacak illüstrasyonlar için saatlerini harcamayı kabul edecek sanatçılar bulmak için uğraşmıştı.

Fabrica, tıp tarihinde bu tip illüstrasyon ve kaliteye sahip ilk kitaptır. Vesalius ilk kopyasını basım için Basel’e gönderme cesaretinde de bulunmuştur. Basel’i önemli kılan şey, seçkin bir profesör ve müthiş bir baskı uzmanı olan John Oporinus’un burada yaşamasıdır. Fabrica, mümkün olan en ileri baskı kalitesiyle ve incelikle işlenerek basılmıştır. Daha sonra, Vesalius kitabın basım sürecine tanık olmak ve gerekli düzenlemeleri yapabilmek için Basel’e gitmiştir. 1543 yılının yazında kitap basılmış ve elle renklendirilmiş olan ilk kopya V. Charles’a Vesalius tarafından verilmiştir. İlk yüz kopyanın ve daha sonraki kopyaların hiçbiri renklendirilmemiştir. (Basılan ilk yüz kopyadan birisi, Rönesans dönemi tıp kitaplarına özel bir ilgisi olan ve kendi adıyla tanımlanan bir hastalığı tıp literatürüne sokan bir beyin cerrahı olan Cushing’in özel koleksiyonunda bulunmaktadır.) Kitabın yapısından çok etkilenen imparator gelen yoğun eleştirilere rağmen Vesalius’u imparatorluk servisindeki hekim grubuna dahil ederek onu gençlik hayaline kavuşturmuştur.

1400 yıllık uykunun sona erişi

Yedi ciltlik “Fabrica”, halen, o yıla kadar basılmış en önemli tıp kitabı olarak kabul edilmektedir. Kitap, sadece aslında ne anlama geldiğini tam olarak anlayamayan imparatoru etkilemekle kalmamış, varlığıyla anatomiyi 1400 yıllık derin bir uykudan uyandırmıştı. Fabrica, birçok ilki bedeninde barındırmaktadır; daha önce hiçbir tıp kitabı bu kadar büyük boyutlarda, bu şekilde incelikli tipografi ve artistik kalitede illüstrasyonlara sahip olamamıştır.

Tıp öğrencileri, yedi ciltlik bu kitabın içeriği ve görünümden çok etkilenmiş olsalar da Vesalius’un meslektaşları ve Galen’in yazılarına bağlı olanlar, bu yedi ciltlik yapıtın içeriğine oldukça sert eleştiriler getirmişlerdir. Vesalius’un eski anatomi hocası ve Avrupa’nın en önde gelen anatomisti Jacob Sylvius imparatora özel olarak yazdığı bir mektupta, böyle bir kitabın yazılmasından sorumlu olduğu için bu “canavarın” derhal cezalandırılması gerektiğini ve kirli nefesiyle bütün Avrupa’yı zehirlediğini belirtmiş ve Vesalius’un eylemlerinin baskılanmasını talep etmiştir.

Tabii ki Sylvius’un öfkesi Vesalius’un Galen’in yazdıklarını düzletme eyleminden güç almaktadır. Vesalius’un girişiminin bir yönü, köpek anatomisinden elde edilen verilerin insan anatomisine mal edilmesinin yanlışlığını düzeltmeye yöneliktir. Vesalius’un anlaşılmasını zorlaştıran bir diğer durum bahsi geçen hiçbir anatomi profesörünün diseksiyon yapılırken bedenin başında bulunmamasından ve diseksiyon işlemini kendilerinin yapmamasından kaynaklanmaktadır. Bu kitabın yazılmasıyla bu gelenek yok olmaya başlamıştır. Hatta Vesalius kitabına, nasıl diseksiyon yapılacağını anlatan ayrıntılı bir bölüm bile eklemiştir.

Fabrica’da göze çarpan ilk şey Vesalius’un insan kemiklerinden çok etkilendiği ve kemiklerin sadece mekanik destek sağlayan değil aynı zamanda da hareket eyleminden sorumlu olduğunu belirtmesidir. Yedi kitabın birincisi olan kitapta kemiklere 168 sayfa ayırmıştır. Bu cilt, kafatasını farklı açılardan gösteren çizimlerle açılır. Daha sonra vücuttaki diğer kemikler ayrıntılı bir biçimde gösterilir. Büyük turdan sonra gelinen kitabın son üç sayfasında bütün iskelet çizimleri bulunur.

Vesalius ikinci kitabı kaslara ayırmıştır. Bütün çizimler, Tubulae’deki gibi John Stephanus tarafından çizilmiştir. Birinci ve ikinci ciltlerdeki artistik inceliğin aksine atar ve toplardamarlar ve dolaşım üzerine olan 3. cilt, sinir sistemini anlatan 4. cilt, abdominal organları anlatan 5. cilt, kalp ve akciğerleri anlatan 6. cilt ve beyni anlatan 7. cilt daha çok şematik gösterimleri içermektedir. 7. cilt daha önce insan beyninin yapısı ve fonksiyonu ile ilgili hiçbir veri bulunmadığından oldukça önemlidir. Bu noktadan sonra anatomistler insan beynine de ilgi göstermeye başlamışlardır.

Fabrica’nın basılmasından birkaç hafta sonra Vesalius, Fabrica’nın tıp öğrencilerinin taşıyabileceği ve diseksiyonlar sırasında kullanabilecekleri bir özeti olan Epitome’u basmıştır.

Fabrica modern tıp bilimi için yöntemsel bir yol gösterici olması açısından oldukça saygın bir konuma yerleşmiştir. Benimsediği metodik yaklaşım, başka birçok önemli kırılma noktasının bilim tarihini şekillendirmesiyle kendini göstermiştir. Vesalius’un en iyi üç öğrencisinden olan Columbus kan dolaşımı ve kanın kalbin ventriküllerinde izlediği yolun oldukça kesin bir şemasını çıkarmıştır (Daha sonra Columbus Vesalius’u kitabında bir insanın değil de bir öküzün göz ve dilinin anatomisini göstermekle suçlamıştır). Diğer öğrencisi Fallopius; kadın genital organlarını incelemiş ve vajina, plasenta, klitoris ve fallop tüplerine isimlerini vermiştir. Vesalius’un en yetenekli öğrencisi Eustachius’un 1552 yılında bitirip basıma hazır hale getirdiği kitabı bir şekilde basılamamış ve bir kalp cerrahı olan Giovanni Lancisi onu bulup bastırana kadar Vatikan Kütüphanesi’nde 150 yıl kadar beklemiştir. Bu kitapta, Eustachius, Vesalius’un gözünden kaçan bazı detayları düzeltmiş, özellikle nefes borusu, böbreklerin yapısı, suprarenal bez ve kendi adını taşıyan, orta kulak ve ağız boşluğunu bağlayan Öztaki Borusu’nun yapısını göstermiştir.

Vesalius bilinmeyenin içine dalıp onu ana hatlarıyla bilinir hale getirmiş ve kendisinden sonra geleceklere yöntemsel anlamda yürüyecek bir patika göstermiştir.

Tarihte kırılma noktası yaratacak büyük fikirlere sahip bütün düşünürlere gösterilen, statik kalma eğiliminden kaynaklanan dirençle karşılaşmış ve bunun uzantısında eylemselliğini önemli bir ölçüde sınırlandırmıştır. Yine de Vesalius’un neden olduğu uyanışlar, durağan ve sisli “bilimsel sularda”, yeni bir çağı başlatacak güçlü ve devingen dalgalar oluşturmuştur.

Kutay Deniz Atabay / Massachussetts Institute of Technology (M.I.T.), Beyin ve Bilişsel Bilimler Bölümü
Prof. Dr. Türker Kılıç / Bahçeşehir Üniversitesi, Tıp Fakültesi Beyin ve Sinir Cerrahisi Anabilim Dalı

Referanslar:

• “Vesalius and Modern Human Anatomy”
• O’Malley, CD. Andreas Vesalius of Brussels, 1514-1564. Berkeley: University of California Press, 1964.
• http://www.med.yale.edu/library/historical/founders/cushing.html
• http://archive.nlm.nih.gov/proj/ttp/flash/vesalius/vesalius.html

Andreas Vesalius ve modern anatominin uyanışı-1

Andreas Vesalius ve modern anatominin uyanışı-2 yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Rönesans dönemine özgü üretim sancıları, kökleri çocukluk dönemine dayanan derin bir merak, çığır açan ve ilklerle dolu bir eser, çekişmeli akademik yıllar, olağanüstü bir hırs ve soğukkanlılıkla örülmüş bir kişilik, imparatorlukta görevlendirme ve gizemli bir sürgün, onun 50 yıllık ömrünün bize yansıyan etkili fragmanlarını oluşturuyor.

Tarih boyunca karşılaştığımız dehalık fenomeninin, bütün özelliklerini kendine özgü biçimde gösteren Vesalius, yazdığı 7 ciltlik anatomi atlası “De humani corporis fabrica libri septem (İnsan Vücudunun Yapısı Üzerine Yedi Cilt) (Kısaca; Fabrica)” ile kendisinden önceki 3000 yıllık birikimlerle şekillenen tıp yaklaşımını, bir daha hiç aynı kalmamak üzere değiştirmiştir.

“Bilim tarihinde bu tip bir kırılma noktası nasıl oluşur ve Vesalius’u bunu mümkün kılabilecek kadar farklı yapan neydi?” sorusu, başka birçok benzer durum için cevap oluşturabilecek gibi görünüyor. Bu soruyu cevaplamak adına durumun diyalektik değerlendirmesini yapabilmek için Vesalius’un öncüllerine ve içinde yaşadığı döneme kısaca göz atmamız gerekebilir.

Kırılma noktasının temelleri

Tıbbın babası olarak kabul edilen Hipokrat (M.Ö 460-370) ve kendisinden sonra gelen birçok doğu ve batı düşünürünü etkilemiş olan Aristo (M.Ö. 384-322), insanda kaslar ve kemiklerin yapısına ilişkin gözleme dayalı bilgilere sahiplerdi, fakat hiçbir zaman gerçek bir diseksiyon yapmadılar. Bunun gerçekleşmesi, Chalcedon (bugünkü Kadıköy /İstanbul) doğumlu Herofil’in (Herophilus M.Ö 335-280), bulabildiği insan cesetlerini disekte edip gözlemlerini belgelemesine kadar gerçekleşmedi.

Bu belgelerin de çıkan bir yangında yitirilmesi birçok bilim tarihçisine göre anatomi biliminin Vesalius’un ortaya çıkışına kadar uykuda kalmasına neden olmuştur.

Herofil’den sonraki en önemli adım, Bergama’lı Galen (M.S. 129-200) tarafından atılmış ve batı ekollü tıbbın doğumuna neden olmuştur. Galen’in çalışmaları, Roma İmparatorluğu’nda insan diseksiyonunun yasaklı olmasıyla ilişkili olarak daha çok köpek anatomisi üzerinedir ve yaptığı hayvan diseksiyonlarından elde ettiği ve insan anatomisiyle özdeşleştirdiği sonuçlar ilginç bir şekilde yaklaşık 1500 yıl boyunca okutulmuştur.

İlk denekler, suçlular

İnsan diseksiyonuna izin verilmesi rönesans döneminin başlangıcına kadar olmamıştır. İlk defa İtalya’nın Bolonya, Padua ve Pavia şehirlerinde idam edilen suçluların bedenlerinin bu amaçla kullanılmasına izin verilmiş ve bu yolla ölmüş suçlular modern anatominin ilk denekleri olmuşlardır. Bolonya’lı Mondino De Luzzi, 1316 yılında yazdığı ve ancak 1478 yılında basılabilen “Anathomia” adlı eserinde, gerçekleştirdiği insan diseksiyonundan elde ettiği verileri kullanmıştır.

Burada önemli olan DeLuzzi’nin “Galen bilgileri” tarafından adeta kör edilmiş olmasıdır. Örneğin, DeLuzzi’nin karaciğeri beş loblu, kalbi üç ventriküllü tanımlaması bu durumu doğrulayan önemli detaylardır ve bunun yanında, yazıları, bir insanın değil de doğrudan bir köpeğin anatomik özelliklerini açıklamaktadır. Bu bize Galen’in bu alandaki etkisinin oldukça derin olduğunu ispatlar. Galen’in yazdıkları öylesine kemikleşmiştir ki buna karşı çıkmak adeta bir dini öğretinin karşısında durmak gibi bir tepkiyle karşılaşmayı göze almakla eşdeğer sayılabilir.

Riski göze alıp bu öğretiye ilk karşı çıkan da Berengario Di Carpi’dir. Yaklaşık bin sayfalık kitabı “Commentaries on Anatomy (Anatomi Üzerine Yorumlar)”’de Galen’in bazı yanlışlarını düzeltmiş ve modern anatomi bu adımla doğuma daha çok yaklaşmıştır.

Vesalius tarih sahnesinde

Andreas Vesalius 1514 yılında Brüksel’de doğmuştur. Daha çocukken birçok hayvan diseksiyonu gerçekleştirmiş olması gelecekte yapmak üzere olduğu şeyler için önemli bir duygusal hazırlık ve teknik beceri edinmesine neden olmuştur. Louvain Üniversitesi’nde sanat eğitimi almaya başlamış fakat daha sonra Paris Üniversitesi’nde tıp eğitimi almayı seçmiştir.

Roma İmparatorluğu ve Fransa arasında çıkan anlaşmazlıkların yarattığı ortam yüzünden Paris’i terk etmek zorunda kalmış, daha sonra Venedik’e taşınmış ve Kopernik, Galileo ve Kazanova gibi birçok önemli bilim adamı ve yazarın da mezun olduğu Padua Üniversitesi’nden 1537 yılında tıp lisansını almıştır. 1544 yılında Anne van Hamme ile evlenmiş ve Anne adında bir kızları olmuştur. Ölene kadar evli kalmasına rağmen aile içi ilişkilerinin pek sevecen olmadığına yönelik şüpheler bulunmaktadır.

1546 yılında Roma İmparatoru V.Charles’ın özel hekim ekibine girmiş 1556 yılında imparatorun ölümüyle İspanya Kralı II. Philip’in hizmetine geçmiştir. 1564’teki ölümüne kadar kraliyet servisinde kalmıştır. Ölümünden bir yıl kadar önce Kudüs’e sürgüne gönderildiği bilinmektedir, fakat bunun nedenleri tam olarak açıklanmamıştır. Bir söylenti, öldü sanıp üzerinde diseksiyona başladığı bir soylunun içini açtığında aslında kalbinin attığının fark edilmesi üzerine idam cezasına çarptırılması ve bu cezanın kral tarafından sürgüne çevrilmesi yönündedir.

“Mekanı” masumlar mezarlığı!

Vesalius, tıp eğitimi esnasında zamanının büyük bir kısmını Paris’teki “Masumlar Mezarlığı’nda” cesetleri ve kemikleri inceleyerek geçirmiştir. Aktardığı bir anısında mezarlıkta kemikler üzerinde inceleme yaptığı bir gece köpeklerin saldırısına uğradığını anlatmaktadır. Padua’da öğretim üyesiyken öğrencilerini, hastalarının kayıtlarını tutmalarını ve hastalar öldükten sonra bedenlerini çalıp üzerlerinde inceleme yapmaları yönünde cesaretlendirmiş ve bu bedenleri kendi odasında saklanmıştır.

Bütün bunlar, onun insan vücudunun yapısını öğrenmekle ilgili hırsını ve kararlığını gösteren önemli detaylardır. Vesalius çekici ve tutkulu olmaktan çok soğukkanlı, kararlı ve olağanüstü hırslı bir bilim insanı olarak tanımlanabilir. Yöntem konusundaki başarısı ve cesareti onu geniş çapta üne kavuşturan ve kraliyet görevine alınmasına neden olan birincil özelliklerindendir.

Vesalius’un diseksiyon konusundaki ileri bilgi ve yeteneği onun tıp fakültesinden mezun olmasından birkaç hafta sonra Padua Üniversitesi’nin Anatomi ve Cerrahi Bölüm Başkanlığı’na getirilmesini sağlamıştır. Bu arada hayvanların ve idam edilen suçluların bedenleriyle diseksiyon çalışmaları yapmaya devam etmiştir.

Kendisinden önceki diğer anatomistler gibi Vesalius da önceleri Galen’in tanımladığı sınırlar içinde davranmış, fakat 1538 yılında “Tubulae Anatomicae Sex” adlı eserinde ilk defa Galen’in bazı yanlışlarını düzeltmeye cesaret edebilmiştir. Bunlar oldukça küçük çaplı yanlışlar olmasına rağmen 1400 yıl boyunca kimse onları düzeltmeye yeltenmemiş olması dikkat çekicidir.

Bunun da ötesinde bu eserde ilk defa artistik anlamda incelikli çizimler ve insan kas ve kemiklerini gösteren altı farklı illüstrasyon kullanılmıştır. Bu illüstrasyonları çizen ressam, Titian’ın stüdyosunda çalışan John Stephanus olduğu ve basılan kitabın getirdiği kardan bir parça aldığı bilinmektedir.

“Ellerinizi kana bulayın”

Vesalius’u kendisinden öncekilerden ve çağdaşlarından farklılaştıran başka bir şey de yapılan diseksiyonları kendisinin yapmasıdır, çünkü normalde işleyen yöntem dersi veren kişilerin Galen’in kitaplarını açıp yazanları öğrencilere okurken bir berberin diseksiyonu yapması ve öğrencilerin bu izlemesine yöneliktir. Vesalius her zaman bu duruma karşı çıkmış ve gerçekten anlamak için orada bulunup “ellerini kana bulamak” gerektiğini savunmuştur.

Yine de, diseksiyon sırasında maruz kalınan kontaminantlara karşı antiseptiklerin ve koruyucu eldivenlerin o yıllarda bulunmayışı, hatta henüz bakteriler ve virüslerin varlığından bile haberdar olmayışları, Vesalius ve en iyi üç öğrencisi Fallopius, Eustachius ve Columbus’un en fazla elli beş yaşına kadar gelebilmelerine neden olmuştur.

Kutay Deniz Atabay / Massachussetts Institute of Technology (M.I.T.), Beyin ve Bilişsel Bilimler Bölümü
Prof. Dr. Türker Kılıç / Bahçeşehir Üniversitesi, Tıp Fakültesi Beyin ve Sinir Cerrahisi Anabilim Dalı

Andreas Vesalius ve modern anatominin uyanışı-2

Andreas Vesalius ve modern anatominin uyanışı-1 yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.