2003’te insan genomu tamamen çözüldüğünde, bilim insanları büyük bir sıçrama bekliyordu. Ancak çok geçmeden anlaşıldı ki genler, hastalık riskimizin yalnızca küçük bir kısmını açıklıyor. Kalan kısmı çevresel faktörlere bağlı. Bunların başında da beslenme geliyor.

Dünya genelinde yetersiz ya da dengesiz beslenme, 25 yaş üstü her beş yetişkinden birinin ölümünde rol oynuyor. Avrupa’da ise kalp-damar ölümlerinin neredeyse yarısı doğrudan kötü beslenme ile ilişkili.

Oysa onlarca yıldır “yağı azalt, tuzu kes, şekere dikkat et” deniyor. Buna rağmen obezite ve beslenme kaynaklı hastalıklar artmaya devam ediyor. Demek ki resimde eksik bir şey var.

Karanlık Madde ve Karanlık Besinler

Beslenme bilimi uzun yıllar boyunca işi basite indirgedi: protein, karbonhidrat, yağ, vitamin ve mineraller… Toplamda yaklaşık 150 tanımlı kimyasal.

Ama bugün bilim insanları, yediğimiz gıdalarda aslında 26.000’den fazla farklı bileşik olduğunu, büyük kısmının hâlâ tanımlanmadığını söylüyor. İşte bu bilinmeyenler “beslenmenin karanlık maddesi” diye adlandırılıyor.

Astronomide evrenin %27’sini oluşturan karanlık maddeyi göremiyor, yalnızca etkilerini hissedebiliyoruz. Beslenmede de benzer bir durum var: Her gün bu gizemli bileşikleri tüketiyoruz, ama etkilerini bilmiyoruz.

Foodomics: Yemeğin Gen Haritası

Yeni bilim dalı foodomics, yani “gıda bilimi omik teknolojilerle birleşiyor”:

• Genomik: Genlerimiz
• Proteomik: Proteinler
• Metabolomik: Hücresel süreçler
• Nutrigenomik: Besinlerle gen etkileşimi

Bu alanlar sayesinde artık beslenmeyi sadece “kalori ve vitamin” üzerinden değil, biyolojimizin her katmanında görebiliyoruz.

Örneğin Akdeniz diyetinin kalp-damar riskini azaltması biliniyor. Bunun bir nedeni kırmızı et ve yumurtadaki bazı bileşenlerin bağırsak bakterilerince parçalanıp TMAO adlı zararlı bir moleküle dönüşmesi. TMAO kalp hastalığı riskini artırıyor. Ancak sarımsak gibi gıdalar bu oluşumu bloke ediyor. Yani soframızdaki her şey görünmeyen bir kimyasal satranç oyununun parçası.

Bağırsaklarımızdaki Kimya Laboratuvarı

Bağırsak bakterileri burada kilit rol oynuyor. Örneğin meyve ve kuruyemişlerde bulunan ellagik asit, bağırsakta urolitin adlı bileşiklere dönüşüyor. Bu maddeler hücrelerimizin enerji fabrikaları olan mitokondrilerin sağlıklı kalmasına yardımcı oluyor.

Yani bir elmayı yemek sadece “vitamin almak” değil, genlerimizi açıp kapatabilen, bağışıklığımızı değiştirebilen kimyasal süreçler zincirini tetiklemek demek.

Tarih de bunun örneklerini veriyor: II. Dünya Savaşı sırasında Hollanda’daki kıtlıkta doğan çocuklar, ilerleyen yaşlarında kalp hastalığı, diyabet ve şizofreniye daha yatkın bulundu. Yıllar sonra anlaşıldı ki annelerinin açlık dönemindeki beslenmesi, çocukların gen faaliyetlerini kalıcı olarak değiştirmişti.

Gıdanın Haritasını Çıkarmak

Bugün Foodome Project gibi girişimler, gıdadaki bu görünmez kimya evrenini kataloglamaya çalışıyor. Şimdiye kadar 130 binden fazla molekül kaydedildi. Amaç, bu moleküllerin hangi proteinlerle, hangi bağırsak bakterileriyle ve hangi hastalık süreçleriyle bağlantılı olduğunu haritalamak.

Böylece şu sorulara yanıt aranıyor:

• Neden bazı diyetler bazı insanlarda işe yarıyor, bazılarında yaramıyor?
• Neden bazı gıdalar hastalığı önlerken bazen de tetikliyor?
• Hangi moleküller ilaç ya da yeni süper gıdaların temeli olabilir?

Sonuç: Tabağımızda Bir Evren Var

Henüz yolun başındayız ama mesaj net: Tabağımıza gelen şey sadece kalori ya da protein değil; henüz keşfedilmemiş bir kimyasal evren.

Nasıl ki evrendeki karanlık maddeyi anlamak kozmolojiyi değiştirdi, beslenmenin karanlık maddesini çözmek de sağlık ve hastalık anlayışımızı kökten değiştirecek.

Kaynaklar:

• David Benton, Swansea University – “What exactly are you eating? The nutritional ‘dark matter’ in your food”, The Conversation UK, 29 Ağustos 2025.
• Foodome Project resmi yayınları.
• Avrupa Kardiyoloji Derneği raporları.

Türk Mutfağında “Beslenmenin Karanlık Maddesi”

Beslenmenin “karanlık maddesi” sadece Batı biliminde değil, bizim soframızda da var. Tarhana, kefir, sumak, nar… Yüzyıllardır tükettiğimiz bu gıdalar, aslında modern bilimin yeni yeni keşfettiği biyoaktif moleküllerle dolu. Bu da gösteriyor ki: Geleceğin beslenme bilimi, geçmişin mutfaklarında gizli olabilir.

Tarhana:

• Fermente edilmiş yoğurt, un ve çeşitli otlardan yapılan bu geleneksel çorba, sadece “kış erzağı” değil.
• Fermantasyon süreci, içinde yaşayan bakteriler sayesinde probiyotik özellik kazandırıyor.
• Bu bakteriler bağırsak mikrobiyotamızı zenginleştiriyor ve gıdadaki gizli molekülleri açığa çıkarıyor.

Kefir:

• Kafkasya kökenli olsa da Anadolu’da çok yaygın.
• İçinde yüzlerce farklı bakteri ve maya türü bulunuyor.
• Bu mikroorganizmalar, laktozu parçalayarak sindirimi kolaylaştırıyor ve bağırsakta anti-enflamatuar bileşikler üretiyor.
• “Karanlık madde” etkisiyle, kefir içmek bağışıklık sistemini güçlendirmenin ötesinde, hücresel düzeyde metabolizmayı da şekillendirebiliyor.

Sumak:

• Salatalarda bolca kullandığımız bu ekşi baharat, aslında polifenol açısından çok zengin.
• Polifenoller, antioksidan özellikleriyle hücre yaşlanmasını yavaşlatıyor.
• Yeni çalışmalar, sumaktaki bazı moleküllerin bağırsak bakterileri tarafından parçalandığında çok daha güçlü biyoaktif formlara dönüştüğünü gösteriyor.

Nar:

• Anadolu kültüründe bereketin sembolü olan nar, ellagik asit açısından çok zengin.
• Bağırsak bakterilerimiz bunu urolitinlere dönüştürüyor; bu da mitokondrilerimizi koruyarak yaşlanmaya karşı etkili olabiliyor.

Yediğimiz ne? Beslenmenin “Karanlık Maddesi” yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Uzun zamandır anne babalar “kaç saat ekran başında kalındığına” odaklanıyordu. Ancak Weill Cornell Medical College’den veri bilimci Yunyu Xiao ve ekibinin JAMA’da yayımlanan çalışması, tabloyu değiştirdi:

• 4.300’den fazla çocuk izlendi.
• %30’u sosyal medyaya, %40’ı video oyunlarına 11 yaşında bağımlılık belirtileri göstermeye başladı.
• Bu çocuklar, yaşıtlarına kıyasla depresyon, kaygı, saldırganlık ve intihar düşünceleri açısından daha yüksek risk taşıyordu.

Bağımlılık belirtileri arasında kompulsif kullanım, bırakmakta zorlanma, ekransız kalınca huzursuzluk ve kavgalara yol açacak düzeyde aşırı kullanım yer alıyor.

Ergen Beyni Neden Daha Savunmasız?

Ergenlikte risk alma eğilimi, akran onayı arayışı artıyor. Fakat beynin “fren sistemi” olan prefrontal korteks 25 yaşına kadar tam gelişmiyor.

• Sosyal medya, tıpkı slot makineleri gibi, öngörülemez ödüller (beğeni, yorum, bildirim) sunarak dopamin sistemini aşırı uyarıyor.
• Bu da kısa vadeli hazlar sağlarken uzun vadede zevk alma kapasitesini düşürüyor – bağımlılığın temel özelliği.

Araştırmalara göre kızlar daha çok sosyal medyaya, erkekler ise video oyunlarına bağımlı hale geliyor.

Aileler Ne Yapabilir?

Ekranı tamamen yasaklamak gerçekçi değil; modern dünyada ekranlardan kaçış yok. Ancak uzmanlar şu stratejileri öneriyor:

• Kurallar koyun: Sosyal medya ve oyunları “tatlı” gibi düşünün. Her zaman değil, özel zamanlarda.
• Ekransız bölgeler oluşturun: Yemek masası, yatak odası gibi.
• Model olun: Çocuklar ebeveynlerin ekran alışkanlıklarını kopyalıyor.
• Gerekirse ara verin: Bazı uzmanlar, telefonun birkaç haftalığına alınmasının krizi artırsa da uzun vadede gençleri başka etkinliklere yönlendirdiğini söylüyor.

Toplumsal Çözümler Gerekli

Uzmanlara göre ailelerin mücadelesi tek başına yeterli değil. Çünkü bağımlılık yaratan mekanizmalar, sosyal medya şirketlerinin iş modelinin bir parçası.

• ABD’de bazı eyaletler çocuklara bağımlılık yapan içeriklerin sunulmasını yasaklayan yasalar çıkardı.
• Okullarda ise akıllı telefonların sınıflardan çıkarılması tartışılıyor; bazıları “telefonsuz gün” uygulamalarını deniyor.

Stanford’dan Anna Lembke, 15 yıl önce bu önerileri dile getirdiğinde “çılgınca” bulunduğunu hatırlatıyor: “Şimdi ise birçok okul bunu deniyor. Bu umut verici.”

Kaynak: Sujata Gupta, Science News, 22 Temmuz 2025; JAMA, 18 Haziran 2025.

Ekran Bağımlılığı: Ergen Beynini Sessizce Tüketen Tehdit yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Bugün sizlere bilimsel buluşların nasıl yapıldığını örnekler vererek anlatmak istiyorum. Yazının ilk bölümünde sizlere temel ve uygulamalı bilimler arasındaki ikilemden söz ettikten sonra tarihten 5 bilimsel buluşun öyküsünü anlatacağım. Bir sonraki yazımda ise benim kişisel olarak tanıdığım çağdaş 5 bilimcinin yaptığı büyük buluşları anlattıktan sonra, bilim ile felsefenin kaçınılmaz kardeşliğine değineceğim. 

Hemen belirtmeliyim ki bendeniz 50 yıllık çalışma hayatımda 4 akademik kuruluş (U. Hacettepe, U. Kaliforniya, Basel Inst. İmmunoloji ve U. Rutgers) ve 4 özel sektör kurumunda (Novartis, Aventis, 3M ve Alba) çalışmış bir bilimciyim. Böyle oluşunun birkaç nedeni var ama dağılmamın asıl nedeni hem temel bilim yapmaktan vazgeçmemem hem de ilaç/aşı keşfetmenin keyfini çıkarmak istemem. Böyle yapınca her iki bilim dünyasının değişik yönlerini epey öğrenmiş oluyorsunuz. Burada özetlemeye çalıştığım örneklerin, öz-deneyimlerin ve görüşlerin, kariyerlerinin başında olan gençlere doğru seçim yapmada yararlı olacağımı umuyorum.

Temel ve uygulamalı bilimlerin arasındaki fark:

Temel/saf bilimin kaynağı meraktır, amacı; doğayı, olayları anlamak, açıklamaktır. Bu, en iyi Üniversite ve Bilim akademilerinde yapılır. Bugünkü Amerika’yı yaratan taa 1945’lerde başkanı Roosevelt’in aldığı davranıştır: Başkan Roosevelt, bay Vannear Bush’a Amerikan ekonomisini kalkındırmak için paramızı temel bilimlere mi yoksa uygulamalı bilimlere mi yatıralım diye sormuştur; O da “Bilim, sonsuz sınır” (science, the endless frontier”; The dichotomy between basic and applied science) adlı kitabında özetlenen “yatırımlarınızı temel bilimlere yapınız” önerisinde bulunmuştur. Şekil 1’ de temel ve uygulamalı bilimler arasındaki farklara bir göz atalım.

Şekil 1. Temel ve uygulamalı bilimler arasındaki farklar

Temel bilim meraka dayalı, hiçbir yarar fikri düşünmeden yapılan bilimsel çalışmalardır. Bir temel bilimcinin en güzel örneği Niels Bohr’dur. Bu Danimarkalı bilimci, gençliğinden beri atomun yapısını ve atom altı güçleri merak eder, buluşlarının etkileri Einstein’a ve Max Planck’a kadar uzanır. Şekil 1 de sağ tarafta gördüğünüz bir başka bilimsel yol ise bir toplumun somut bir sorununu ele alıp, sorunu çözmeye yönelmektir. Bunun en güzel örneğini Louis Pasteur vermiştir. Pasteur, süt veya şarabın bozulması veya ipek böceği hastalığı veya kuduz gibi sorunları bilimsel olarak ele alıp, inceleyen ve sorunları temel bilimsel yollarla çözüp, halk sağlığına uygulayan bir insandır.

Bir de uygulamalı bilimden söz edilir ve bunun temsilcisi Edison‘dır. Aslında onun yaptığı şey bir başkasının veya kendinin bulduğu bir yöntemi kullanıma sokmaktır.  Onun döneminde N. Tesla en güzel temel bilimci örneğini verirken, Edison çoğu patent savaşlarını kazanarak New York sokaklarını ampullerle donatan ve çok para kazanan biri olmuştur.

Herkes Edison gibi olamaz ama kafanızda bir toplumsal sorun varsa ve o sorunu çözmek için, bilimsel yol/yordam kullanarak bir ürün geliştirmeyi düşünüyorsanız (mühendislik, sağlık bilimlerinde etkinlikler ve ilaç/aşı keşfi gibi uğraşlar) Pasteur ve Edison arası bir yerdesiniz demektir. Şekil 1’ in sol altında görülen boşluk, bilimi yol gösterici olarak görmeyen toplumları simgeler. Bu girişten sonra şimdi heyecan verici ve ufuk açıcı birkaç bilimsel buluşun öyküsüne geçebiliriz.

Bilimde çığır açan buluşlar: 

1.

a) Mercek ve göremediğimiz iki dünyanın keşfi

Camın tarihi antik çağlara kadar uzanır. MÖ 2500 yılların antik Mısırda cam boncuklara rastlanır. Mercek yapımına ise MÖ 400-500 yılları arasında rastlanır ama merceklerin insanlığın önünde yeni ufuklar açması 1500-1600’lı yıllarda gerçekleşmiştir. Galileo Galilei’nin mercekleri kullanarak teleskoplar yaptığını, gökyüzünü, gezegenleri inceleyerek modern bilimi başlattığını herkes bilir.

Şekil 2. Mercek deyip geçmeyiniz

Aynı dönemlerde Hollandalı bir kumaş tüccarı olan Antonie van Leeuwenhoek, Amsterdam’a yaptığı ziyaretler sırasında mercek yontma sanatını öğrenip, kendine ilkel bir büyüteç/mikroskop yapmış ve minicanlılar dünyasını keyfetmiş ve bugünkü minicanlı biliminin temelini atmıştır. Sıradan bir mercek merakı insanlığa neler kazandırıyor, bundan güzel bir örnek var mıdır? (Yeri gelmişken belirtelim: Einstein’nın saygı duyduğu büyük filozof Spinoza da Amsterdam’da geçimini cam yontuculuğuyla sağlamıştır. “Spinoza Mucizesi”ni okumanızı öneririm).

b) Çiçek aşısına giden yollar nasıl döşendi?

Lady M. Montague (1689-1762), Osmanlı sarayındaki İngiliz elçisi olan kocasıyla birlikte İstanbul’a geldiğinde, hiçbir Avrupalı ​​erkeğin giremediği seçkin Türk kadın toplumu hakkında eşsiz gözlemler yapmıştır. İyi bir yazar olan Montague’nun Londra’ya yazdığı mektuplardan öğrendiğimize göre kendisi İstanbullu kadınların cilt güzelliğinin nedenini araştırmış, Edirne’de Türk usulü aşılamanın (kurutulmuş çiçek irini) çocuklara uygulanışını gözlemlemiş ve sonunda kendi çocuklarını da aşılatmış ve deneyimlerini Londra’ya mektuplarla bildirmiştir. Ayrıca, Türk çiçek aşısına hayır diyen İngiliz doktorlarla savaşmış ve sonunda kraliyet ailesinin çocuklarını Türk aşısı yoluyla aşılatmıştır.

Şekil 3. Çağdaş çiçek aşısının bulunuşu

Bu arada, Türk tipi çiçek aşısının olası tehlikelerini (doğuştan bağışıklığı zayıf olanlar için riskini) sezen Edward Jenner karşımıza çıkıyor. Jenner bir kişiden o yörede inek sağan kadınların insan çiçeğine yakalanmadığını duymuş ve kendisi sahada çalışırken 1798’de inek çiçek virüsünü bir erkek çocuk üzerinde denemiş ve koruma yaptığını kanıtlamıştır. Jenner bu başarısından dolayı çağdaş aşılamayı başlatan kişi olarak tarihe geçmiştir. Aşıların kısa tarihi için kaynak: https://www.who.int/news-room/spotlight/history-of-vaccination. Çiçek aşısının başarı örneği: https://www.snopes.com/fact-check/one-vaccinated-one-not-smallpox/

c) Avrupa’nın Mikrop Avcıları

Avrupa’nın o dönemde nasıl uyandığını, bilimcilerin birçok mikroskobik hastalık etkenini nasıl keşfettiklerini bilmek istiyorsanız Paul De Kruif’ in 1926’da yazdığı harika “Mikrop Avcıları” kitabını okursanız, hele birazdan göreceğimiz Pasteur’ün bilimsel buluşlarına tanık olunca korkarım benim gibi minicanlı bilimcisi (mikrobiyolog) olursunuz.

Louis Pasteur’ün öğrencilik yıllarında Fransa’da çok güzel bir adet varmış: Genç öğrencileri iş yerlerine götürüp deneyim sahibi olmalarını sağlarlarmış. Pasteur de böyle yetişmiş bir insan: O sırada toplumun sorunlarını, hastalıkları öğreniyor. Pasteur daha asistanlığı sırasında büyük bir keşif yapıyor: Pasteur’ün ilk büyük buluşu, kristalize edilmiş moleküllerin sağlı veya sollu oluşunu keşfetmesidir.

Bunun önemi ne derseniz size Talidomid faciasını anımsatmam gerekiyor: Talidomid adlı bir ilaç 1950’li yıllarda gebe kadınların mide bulantısı tedavisinde yaygın olarak kullanılmaktaydı.1960’larda Talidomid alan annelerden doğan binlerce çocukta ciddi sakatlıklar ortaya çıktı. Bunun nedeni Talidomid molekülünün sağ ve sol (zıt bakışımlı) bir karışım oluşmasıydı. (R-izomeri, sakinleştirici bir molekül iken, S-iomeri, dölüt (jenin) gelişimine zararlı (teratojen) bir maddeydi. Pasteur’ün diğer buluşlarını Şekil 4’ de özetliyorum.

Şekil 4. Pasteur’ün bilime katkıları

Bulaşıcı hastalıkların bir etkeni olmalıdır fikrini İbni Sina (980- 1037) ve Akşemseddin (1389-1459,) daha önceleri dile getirmişlerdi. Fakat deneysel olarak mikropları gören, üreten, hastalık yaptıklarını kanıtlayan ve onları önlemek için aşı geliştiren insan yine Pasteur olmuştur.  Bu büyük insanı anmayı kendi sözleriyle bitirelim: “Uygulamalı bilimler diye bir şey yoktur, sadece bilimin uygulanması vardır.”

d) 156 yıl önce DNA’nın keşfi nasıl başladı?

Bir zamanlar Basel’de Friedrich Miescher (FM) adına kurulan Enstitüdeki (FMI) arkadaşlarımla birlikte araştırma yaptığım için merak edip Dr. Friedrich Miescher’in yaşam öyküsünü yakından öğrenmiştim. Basel’in seçkin ailelerinin bir oğlu olan FM, kimyacı olmak islemiş ama ailesi onu tıp doktoru olmaya zorlamış. O da doktor olmuş, hatta muayene açmış ama hastalarla uğraşmayı bir türlü sevememiş/ becerememiş.

Şekil 5. Friedrich Miescher: DNA’nın keşfini 156 yıl önce başlatan adam

FM, sonunda Basel’e yakın Alman şehri Tübingen’de Prof. Felix Hoppe-Seyler’in şekil 4’te gördüğünüz şatoda kurduğu laboratuvar çalışmaya başlamış. Pek merak ettiği şey insan hücrelerinin çekirdeğinde ne var? Hastanelerde yatan yaralı hastaların cerahat/irin dolu bezlerini toplamış. Yara bezlerindeki ak hücreleri ayırmış, çekirdeklerinin kimyasını araştırmaya başlamış. Çeşitli kimyasalları denedikten sonra şekildeki tüpte gördüğünüz gibi beyaz, sümüksü bir madde elde etmiş ve adını çekirdek asidi “nuclein” koymuş. Basel’e döndükten sonra Ren nehrinde yakalanan somon balıklarının spermlerinde yine çekirdek asidi bulmuş. Belli ki bu maddenin kalıtımla bir ilgisi olacağını düşünmeye başlamış.

Şekil 5 gördüğünüz gibi 1870’lerde çekirdek asidinin bulunmasından 84 yıl sonra, yüzlerce araştırmacının emeğiyle en az 12 buluş yapılıyor ve yüzlerce araştırmacının çabasıyla 1953 de DNA’nın yapısına ulaşıyoruz. Friedrich Miescher’ın yaşamının bize verdiği ders “Ne olursa olsun, ailen ne derse desin; hep merakın peşinden gideceksin. Senin buluşlarına bugün tam bir anlam verilmeyebilir ama ileride çok önemli, beklenmedik buluşlara yol açabilir. Burada hemen belirteyim: Basel’deki “Friedrich Miescher’ın İnstitute (FMI) hala tüm dünyadan araştırmacı gençlere açık.

e) Zıplayan genler (kalıtlar) nasıl bulundu?

Merakın peşinde gitmek ne demek şimdi size bambaşka bir örnek vermek istiyorum. Şekil 6’da gördüğünüz kişi Barbara McClintock, sarı Peru mısırlarının nasıl olup da çeşitli renklere bürünebildiğini merak ediyor.

Şekil 6. Renkli Peru mısırları ve zıplayan genlerin bulunuşu 

Elinde mikroskop ve birkaç mısır koçanından başka bir şey olmayan bu insan senelerce çalışıyor ve 1940 yılında mısırlardaki kalıtsal (genetik) maddenin pek sabit olmayıp, oradan oraya atlayan genlerin varlığını keşfediyor (jumbing genes).

Aradan 43 yıl geçtikten sonra bunun önemi anlaşılıyor ve McClintock’a 1983’te Nobel Ödülü veriliyor. Bundan 80 yıldan fazla zaman geçtikten sonra şimdi anlıyoruz ki insan genomundaki bu zıplayan genler (traspozon da denir), gebe kadınların eşinde (plasentasında) önemli bir role sahip olduğu kanıtlanıyor. Eğer bu zıplayan genler doğru yere oturmazlarsa, ortaya gebelik ve doğum sorunları çıkabiliyor. Sakin ve çalışkan bir kişinin mısırlarda renk değişikliğinin nedenini öğrenme merakı ve sadece mikroskopla başlayan bir çalışma, insanlığı nerelere götürebiliyor…

Çocuklarımızın / gençlerimizin merakını köreltmeyen bir toplum olma dileğiyle…

Bilimsel keşifler nasıl yapılıyor? 5 büyük buluşun ilginç öyküsü yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Araştırmacılar, Nature dergisinde, farelerde ve kobaylarda nüfuz eden polimerin insüline bağlanması ve elde edilen bileşiğin krem ​​gibi uygulanmasının, kan şekeri seviyelerini insülin enjekte etmek kadar hızlı bir şekilde normalleştirdiğini söylüyorlar. Transdermal uygulama adı verilen bu yaklaşım, insanların diyabetlerini enjeksiyon yerine yamalar kullanarak yönetmelerine olanak tanıyabilir.

Çin, Hangzhou’daki Zhejiang Üniversitesi’nden biyomühendis Youqing Shen, birçok temel ilaç için “transdermal ilaç iletiminin uzun zamandır bir hayal” olduğunu ve yalnızca insüline milyonlarca dolar yatırım yapıldığını söylüyor. Düzenli insülin enjeksiyonları, iğne fobisi, ağrı, cilt komplikasyonları ve uyumsuzluk gibi sorunlara yol açıyor. Sindirim sistemi insülini parçaladığı için hap formunda alınamıyor. Nikotin gibi bazı küçük moleküller için transdermal uygulama halihazırda kullanılıyor, ancak büyük bir protein hormonu olan insülin, cildin karmaşık yapısından geçemiyor.

Araştırmacılar, mikroiğneler, ultrason veya cildin dış bariyer tabakasının bazı kısımlarını sıvılaştıran kimyasallar gibi tekniklerle cilt geçirgenliğini artırabiliyorlar. Ancak bunlar cildin bütünlüğünü tehlikeye atarak enfeksiyon ve güvenlik endişelerine yol açıyor. Shen ve meslektaşları, bunun yerine cildin farklı katmanlarıyla etkileşime girerek ciltte hareket edecek şekilde tasarlanmış bir polimer kullandılar. Polimer, cildin pH değerinin derinlikle artması gerçeğinden yararlanarak pH’a bağlı olarak hal değiştiriyor. Polimer pozitif yüklü olarak başlıyor ve cildin en üst bariyer tabakasındaki negatif yüklü yağ asidi moleküllerine bağlanıyor. Bu yüzey tabakası asidiktir ve pH değeri 4 ila 5 arasındadır, ancak daha derin katmanlar nötrdür ve pH değeri yaklaşık 7’dir. pH’taki artış, polimerin elektriksel olarak nötr hale geldiği bir reaksiyonu tetikliyor. Bu durumda, yağ moleküllerinden ayrılarak daha derin katmanlara yayılmasını sağlıyor.

Shen ve meslektaşları, insülini bu polimere kimyasal olarak bağlamışlar. Bu şekilde floresan bir boya ve bir dizi görüntüleme tekniği kullanarak, birleşik molekülün deriden kan dolaşımına geçerek karaciğer de dahil olmak üzere glikoz düzenlemesinde rol oynayan dokularda biriktiğini doğrulamış oldular. Shen, “Polimer, insülinin yük olarak kullanıldığı bir lokomotif gibi çalışıyor,” diyor. Ciltleri, insanlara benzeyen diyabetik fareler ve kobaylarda, geçirgen insülin uygulaması, kan şekerini bir ila iki saat içinde, enjekte edilen insüline benzer şekilde normal seviyelere düşürmüş. Seviyeler, iğneyle verilen insülinin dört saat süren etkisinden önemli ölçüde daha uzun bir süre, yani 12 saat boyunca normal kalmış. Polimer farelerde veya domuzlarda herhangi bir yan etki göstermemiş, ancak insanlar onlarca yıldır insülin kullanıyor, bu yüzden uzun vadeli toksisitenin araştırılması gerekiyor. Araştırmacılar ayrıca, kan şekerini çok fazla düşürmenin tehlikeli olabilmesinden yola çıkarak, doğru dozu vermek için de çalışıyorlar.

Kaynak: https://www.nature.com/articles/s41586-025-09729-x

Diyabet hastaları için güzel haber yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Fosfit zehirlenmesi ilk değil, 12 bilimsel araştırmaya konu oldu

Böcek ailesi fenalaştığında, otelde tarım ilacı kullanıldığı bilgisi verilseydi, aile hastaneye gittikten sonra oteldeki odalarına tekrar dönmeyecek ve zehirli havayı yeniden solumadıkları için muhtemelen kurtulacaklardı. Bu maddeyle ilgili zehirlenme olgularında hayatta kalma oranı oldukça düşük.   

Kimyasal terörizm amaçlı kullanma riski de var. Bu nedenle konu emniyet ve güvenlik yetkililerini de ilgilendirir. Ayrıca doğrudan, telefonla veya internet üzerinden erişiminin kolay ve fiyatının ucuz olması da bu maddenin kötüye kullanım potansiyelini artırıyor. Satışı ve kullanılma protokollerinin denetlenmesindeki ihmallerin bedeli ise çok ağır oluyor.

İnsanları derinden üzen Böcek ailesinin ölümü ve olası nedeni olan alüminyum fosfit, kamuoyunda tartışılmaya başladı. Almanya’dan İstanbul’a gelerek Fatih’te bir otelde konaklayan Böcek ailesinin 4 ferdi, 12 Kasım günü bulantı, kusma ve bilinç kaybı şikâyetleri üzerine hastaneye kaldırılmış, ancak tüm tıbbi müdahalelere rağmen ailenin hiçbir ferdi ne yazık ki kurtarılamamıştı.

Diğer yandan böcek ailesiyle aynı otelde kalan 2 turist de benzer sağlık şikâyetleri üzerine tedavi altına alınmıştı. Aynı ilaçlama firmasının daha önce de benzer şekilde 3 yaşındaki bir çocuğun zehirlenerek ölümüne neden olduğu bilgisi de kamuoyuna yeni yansıdı.

Adli Tıp Kurumu’nun ön raporunda Böcek ailesinin kaldığı oteldeki kimyasal bir maddeden zehirlenmiş olabileceğine işaret etmesi, diğer yandan olaydan kısa bir süre önce otelde bir tarım ilacının kullanılmış olması, ölüm nedeni bir insektisit olan alüminyum fosfit üzerinde yoğunlaştı.

İlaçlamanın, Böcek ailesinin kaldığı odanın alt katında yapılması sonucunda, buradaki banyo / WC’nin havalanma boşluğundan yayılan gaz halindeki kimyasal maddenin bir üstteki odaya ulaşarak ailenin zehirlenmesine neden olduğu, bugün kabul edilen en güçlü olasılık olarak görülmektedir. Nitekim Adli Tıp kurumu fosfit gazı izine rastlanıldığını açıkladı.

Ülkemizdeki alüminyum fosfit zehirlenmeleri

Ülkemizde alüminyum fosfitle ilgili zehirlenme olgusunda Böcek ailesi ilk değil. Kamuoyuna yeni yansıyan haberlere göre, İstanbul’da geçen yılın Kasım ayında Alman bir öğrenci de benzer şekilde alüminyum fosfit zehirlenmesi sonucunda yaşamını yitirmiş.

Ülkemizde bilimsel dergilere konu olmuş, bilinen en az 12 zehirlenme olgusu var. Bunlardan 4’ü Böcek ailesinin zehirlenmelerine benzer şekilde solunum yoluyla gerçekleşmiş ve hastalardan sadece 1’i kurtarılabilmiş (Çakın ve ark., 2018; Karadeniz ve ark., 2018;  Terece ve ark., 2019; Yalçın ve ark., 2022), diğer 8 zehirlenme olgusu ise öz kıyım amacıyla oral yolla gerçekleşmiş ve hastalardan sadece 2’si kurtarılabilmişti (Hakimoğlu ve ark 2015; Tolunay ve ark., 2017;  Demir ve ark 2017; Ekinci ve ark., 2017; Demir ve ark., 2017; Gök ve ark., 2020; Belen ve ark., 2022).

Bu olgulardan da anlaşılıyor ki, bu maddeyle ilgili zehirlenme olgularında hayatta kalma oranı oldukça düşük.   

Diğer ülkelerdeki alüminyum fosfit zehirlenmeleri

Dünyadaki alüminyum fosfitle zehirlenme olguları, ülkelerin gelişmişlik düzeylerine göre değişkenlik gösteriyor. Özellikle Hindistan, İran, Sri Lanka ve Fas gibi gelişmemiş veya gelişmekte olan ülkelerde daha sıklıkla görülürken, satışı ve kullanılması sıkı denetimli olan Avrupa ülkelerinde yok denecek kadar azdır.

Alüminyum fosfit zehirlenmesinin, toplam zehirlenme olguları içindeki payı oldukça yüksektir. Örneğin Hindistan’da 559 zehirlenme olgusunun %67,8’inin alüminyum fosfit kaynaklı olduğu rapor edilmiştir. Ayrıca ölüm yüzdeleri yüksek olup ülkeye ve doza bağlı olarak %40 ile %80 arasında değişmektedir. Örneğin Fas’da alüminyum fosfitten zehirlenen 28 olgudan 17’sinin (%60,7) öldüğü saptanmıştır.

Alüminyum fosfit: Dost mu düşman mı?

Alüminyum fosfit, ağızla alındığında hidroklorik asitle veya havayla temas ettiğinde nemle birleştiğinde toksisitesi oldukça yüksek olan fosfit gazına dönüşür. Doğal formu renksiz ve kokusuz olan bu gaz, ticari olarak kullanılan formlarında bazı kimyasalların ilavesi ile çürümüş balık ya da sarımsak kokusu mevcuttur. Güçlü bir mitokondriyal toksin olup, toksik etkisini sitokrom c oksidaz enzimini inhibe ederek gösterir. Çoklu organ yetmezliği ile sonuçlanan tabloda en ciddi etki kordiyovasküler sistem üzerinde görülür. Başlıca zehirlenme bulguları bulantı, kusma, karın ağrısı, çarpıntı, nefes darlığı ve sersemleme gibi şikâyetlerdir.

Toksik doz seviyesi tartışılır olmakla birlikte, ağız yoluyla alımlarda 0,15 g, solumayla alınan havada ise 50 ppm olduğu kabul edilir. Difüzyon kapasitesinin yüksek olması nedeniyle bu gaz açık havada 150 metreye kadar etkili olabilmektedir. Kapalı ortamlarda ise bu etki alanı çok daha büyür. Nitekim bir olguda, odaya bırakılan bir alüminyum fosfit ambalajı bile bir kişinin zehirlenerek ölmesine neden olmuştur.

Alüminyum fosfit, kategorik olarak her ne kadar insektisit (böcek öldüren) ve rodentisit (kemirgen öldüren) olarak tanımlansa da, etkilediği hayvan türü daha geniştir. Yüksek toksisitesinin yanı sıra, özgün bir antidotunun bulunmaması, diğer yandan hastanelerdeki rutin ve standart acil laboratuvar tetkikleri listesinde yer almaması nedeniyle donanımlı yoğun bakım servislerinde bile ölüm oranları oldukça yüksektir. Fosfit gazı, sadece mağdurları değil, dikkat edilmemesi durumunda kontaminasyonu nedeniyle tıbbi ekipleri de riske atar. Bu nedenle hasta izolasyonu ve koruyucu ekipmanlar ile müdahale gerektirir.

Neler yapılabilir?

Alüminyum fosfit, tarım alanlarını aşıp, yatak odalarımıza kadar girmişse, sorun artık Tarım ve Orman Bakanlığı’nın olduğu kadar, Sağlık Bakanlığı’nın da konusu haline gelmiştir. Yüksek toksisiteye sahip ve havada hızla yayılır olması nedeniyle bu gazın kimyasal terörizm amaçlı kullanma riski de söz konusudur. Bu nedenle konu emniyet ve güvenlik yetkililerini de ilgilendirmektedir.

Ayrıca doğrudan, telefonla veya internet üzerinden erişiminin kolay ve fiyatının ucuz olması da bu maddenin kötüye kullanım potansiyelini artırmaktadır.

Sonuç olarak alüminyum fosfitin satışı ve kullanılma protokollerinin denetlenmesindeki ihmallerin bedeli maalesef çok ağır olmaktadır. Böcek ailesinin başına gelenler, kimliğine bakmaksızın her insanın başına gelebilir. Hiçbir şey insan sağlığından, ölen canlardan daha değerli değildir. Depolardaki tahta kurusu veya kemirgenlerle mücadelede, alüminyum fosfit kadar etkili ve ucuz olmasa da, ona yakın etki gösterecek kimyasallar kullanılabilir. Özet olarak, yüksek toksisite ve güçlü difüzyon etkisinden dolayı pek çok risk ve tehlikeleri barındıran bu maddenin satışının ve kullanılmasının derhal yasaklanması gerekir. Ayrıca konu, yıllık turizm geliri 60 milyar doları aşan bir ülkenin imajına getireceği zarar açısından da değerlendirilmelidir.

Böcek ailesi sorumsuzluğun kurbanı oldu yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Demans, dünya genelinde milyonlarca insanın yaşamını etkiliyor. Ancak yeni bir çalışmaya göre, belirtiler fark edilse bile tanı almak ortalama 3,5 yıl sürüyor. Daha genç yaşlarda görülen erken başlangıçlı demans hastaları için bu süre 4,1 yıla kadar çıkıyor.

UCL’nin yürüttüğü ve 30 bini aşkın kişiyi kapsayan araştırma, şimdiye kadar yapılan en kapsamlı küresel analiz olma özelliğini taşıyor. Çalışma, Avrupa, ABD, Avustralya ve Çin’de yapılmış 13 farklı araştırmayı bir araya getirerek, belirtilerin ilk fark edildiği an ile resmi tanı arasındaki bekleme süresini ortaya koydu.

Neden Bu Kadar Gecikiyor?

• Yanlış yorumlama: İlk belirtiler unutkanlık, kafa karışıklığı ya da davranış değişiklikleri olabilir. Ancak çoğu kez bu işaretler “normal yaşlanma” olarak görülüyor.
• Stigma ve korku: Demansın damgalanması, hastaların ve ailelerin yardım aramasını geciktiriyor.
• Sağlık sistemi aksaklıkları: Yetersiz bellek klinikleri, uzmanlara erişimde zorluk ve karmaşık yönlendirme süreçleri tanıyı geciktiriyor.
• Kültürel engeller: Bazı toplumlarda uygun testlerin olmaması veya dil bariyerleri, erken tanıyı daha da zorlaştırıyor.

Genç Hastalar Daha Dezavantajlı

Araştırmada özellikle frontotemporal demans gibi genç yaşta görülen türlerde tanı süresinin daha da uzadığı belirtildi.
Bazı vakalarda ırksal farklılıklar da öne çıkıyor: İncelenen bir çalışmada siyahi hastaların, beyazlara kıyasla tanıya daha geç ulaştığı bulundu.

Erken Teşhis Neden Çok Kritik?

Demansın kesin bir tedavisi olmasa da erken teşhis:

• Hastaların daha erken dönemde tedavi ve destek hizmetlerine erişmesini sağlıyor.
• Hafif demans evresinde daha uzun süre kaliteli yaşam sürülmesine yardımcı oluyor.
• Ailelerin ve bakım verenlerin daha iyi hazırlık yapmasına imkân tanıyor.

Dr. Vasiliki Orgeta (UCL) şöyle diyor:

“Demansın zamanında teşhis edilmesi, küresel bir sorun olmaya devam ediyor. Erken tanıyı kolaylaştıracak özel sağlık stratejilerine acil ihtiyaç var.”

Çözüm İçin Neler Yapılabilir?

• Toplumda farkındalık kampanyaları: Belirtilerin yaşlılıkla karıştırılmasını önlemek ve stigma ile mücadele etmek.
• Hekim eğitimi: Aile hekimlerinden nörologlara kadar sağlık çalışanlarının erken işaretleri fark edebilmesi.
• Bellek kliniklerine yatırım: Daha fazla ve erişilebilir tanı merkezinin kurulması.
• Kültürel olarak uygun testler: Farklı topluluklarda daha adil ve doğru tanı için.

Kaynak: https://scitechdaily.com/dementia-often-mistaken-for-normal-aging-leading-to-years-of-delay/

Demansla mücadelede en büyük engel: Geç teşhis yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Yaşa bağlı makula dejenerasyonu (AMD), dünya genelinde milyonlarca insanın yaşam kalitesini düşüren en yaygın görme kaybı nedenlerinden biri. Bugüne dek uygulanan tedaviler yalnızca hastalığın ilerlemesini yavaşlatabiliyordu. Ancak Stanford Üniversitesi’nden araştırmacıların geliştirdiği “PRIMA” adlı göz implantı ve yüksek teknolojili akıllı gözlükler, bu tabloyu değiştirmek üzere. Yeni sistem sayesinde, ağır görme kaybı yaşayan kişiler yeniden harfleri ve şekilleri ayırt etmeye, hatta okumaya başladı.

Görme kaybının ileri evresi olan geografik atrofi, retinadaki ışığa duyarlı hücrelerin tahrip olmasıyla gelişiyor. Bu durumda kişi, merkezî görüşünü kaybediyor ancak çevresel görüş kısmen korunabiliyor.
Stanford’dan Prof. Daniel Palanker ve ekibi, bu kalan kapasiteden yararlanarak PRIMA sistemini geliştirdi.

• Gözlüğün üzerindeki küçük bir kamera, çevredeki görüntüyü yakalıyor.
• Bu görüntü kızılötesi ışık ile gözün arkasına yerleştirilen 2×2 milimetrelik güneş enerjili mikro çipe yansıtılıyor.
• Çip, bu bilgiyi elektrik sinyallerine dönüştürerek sinir hücreleri aracılığıyla beyne iletiyor.

Kızılötesi ışık insan gözü tarafından algılanmadığı için işlem mevcut görüşü etkilemiyor. Böylece kullanıcılar hem protez hem de doğal görme alanlarını aynı anda kullanabiliyor.

Laboratuvardan gerçek hayata

Araştırma, yaşları 60 ve üzeri olan 32 AMD hastasıyla yürütüldü. Katılımcıların görme düzeyi, normalin 16’da biri kadardı. İmplant yerleştirildikten birkaç hafta sonra hastalar, PRIMA gözlükleriyle günlük yaşamda okumayı ve nesneleri tanımayı denemeye başladı.
Bir yılın sonunda:

• 27 katılımcı yeniden okuyabildi.
• Görme testlerinde ortalama beş satır iyileşme kaydedildi.
• Bazıları, 20/42 görüş keskinliğine ulaşarak kelimeleri ayırt edebildi.

Pittsburgh Üniversitesi’nden Prof. José-Alain Sahel, hastaların tepkilerini “Bir hastam ‘Gözlerim öldü sanıyordum, şimdi yeniden yaşıyorlar’ dedi,” sözleriyle aktarıyor.

Katılımcıların yaklaşık üçte ikisinde, kısa süreli göz içi basınç artışı gibi yan etkiler görülse de, bunlar kalıcı olmadı.
Imperial College London’dan oftalmolog Francesca Cordeiro, çalışmayı şöyle değerlendiriyor:

“Bu, bilimkurgudan gerçeğe uzanan heyecan verici bir adım. Görme umudunu yitiren hastalar için gerçek bir devrim.”

Henüz yalnızca siyah-beyaz görüş sağlanabiliyor, ancak araştırma ekibi gri tonlamaları ve yüz tanımayı destekleyen yazılımlar üzerinde çalışıyor. Gelecekte çözünürlüğü artırılmış versiyonların 20/20 görüşe (tam görüş) ulaşması hedefleniyor.

Gözün geleceği

Görme kaybı tedavileri arasında kök hücre nakli ve gen terapileri gibi umut vadeden yöntemler olsa da, bunlar hâlâ deneysel aşamada.
PRIMA sistemi ise, ilk kez fonksiyonel görüşü geri kazandıran onaylı bir biyonik göz prototipi olarak öne çıkıyor.
Bilim insanları için bu, yalnızca bir tıbbi başarı değil — insan duygusunun yeniden canlanışı:
Bir hastanın okuduğu ilk kelime, yeniden görmenin sembolüydü: “Hayat.”

Kaynak: https://www.newscientist.com/article/2500626-eye-implant-and-high-tech-glasses-restore-vision-lost-to-age/

Yaşa bağlı görme kaybını geri kazanmak mümkün oluyor yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Et yemeyi azaltmak ya da tamamen bırakmak gibi bir düşünceniz varsa ama bunun sağlık açısından doğru bir tercih olup olmadığından emin değilseniz, yalnız değilsiniz. Günümüzde pek çok insan, çevreye daha az zarar vermek ve sağlığını korumak amacıyla hayvansal gıda tüketimini azaltmayı düşünüyor. Bilimsel veriler, bu eğilimi destekliyor. Et tüketimini sınırlamak; obezite, tip 2 diyabet, kalp-damar hastalıkları ve bazı kanser türlerinin riskini azaltıyor. Aynı zamanda tarım kaynaklı sera gazı emisyonlarını düşürerek çevreye katkı sağlıyor.

Bitkisel protein o kadar karmaşık değil

Et tüketimini bırakmak, protein ihtiyacını karşılamada bir engel değil. Vücudumuzun ihtiyaç duyduğu temel amino asitler, sadece etten değil, çeşitli bitkisel kaynaklardan da alınabilir. Evet, bir haşlanmış yumurta 7 gram protein sağlarken tüm temel amino asitleri de içerir. Ama aynı miktarda protein almak için 130 gram bezelye veya 250 gram haşlanmış beyaz pirinç de yeterli.

Dahası, gerçek hayatta öğünler genellikle tek bir besin maddesinden oluşmaz. “Tamamlayıcı proteinler” kavramı, farklı bitkisel gıdaların birlikte tüketilmesiyle gerekli amino asitlerin dengeli şekilde alınmasını mümkün kılar. Örneğin, pirinçte az bulunan lizini baklagiller bolca içerirken, mercimekte eksik olan metiyonin, tahıllarda fazladır.

Mikro besinlere dikkat

Yine de dikkat edilmesi gereken bazı noktalar var. Et tüketimi azaldıkça bazı vitamin ve minerallerin eksikliği riski artabilir. Örneğin:

• Demir: Kırmızı et iyi bir kaynak olsa da, haftada bir-iki kez tüketilmemesi bile büyük bir eksikliğe neden olmaz. Yeşil sebzeler, baklagiller, kuruyemişler ve C vitamini içeren gıdalarla birlikte tüketildiğinde, bitkisel demirin emilimi önemli ölçüde artar.
• İyot: Bitkisel beslenmede karşılanması en zor mikro besinlerden biri. İyotlu tuz yaygın değilse, deniz yosunları (nori, kombu, wakame) haftada birkaç kez tüketilerek denge sağlanabilir.
• Omega-3: Balık tüketmeyenler için keten tohumu, ceviz ve kanola yağı gibi bitkisel yağlar iyi alternatiflerdir.
• Çinko: Tam tahıllar, mercimek ve fındık ezmeleri çinko açısından zengindir.
• B12: Doğal olarak sadece hayvansal ürünlerde bulunur. Vegan bireyler için güçlendirilmiş kahvaltılık gevrekler, besin mayası veya takviye kullanımı gerekebilir.

Sağlıklı beslenmenin anahtarı dengede yatıyor: Ağırlıklı olarak bitkisel, az işlenmiş gıdalardan oluşan bir diyet hem sağlığınızı hem de çevreyi korur. Unutmayın, aşırı işlenmiş gıdalar ister hayvansal ister bitkisel olsun, çoğu zaman yüksek miktarda tuz, şeker ve sağlıksız yağ içerir.

Et tüketiminizi haftada bir gün bile azaltmanız, hem bireysel hem kolektif düzeyde olumlu etkiler yaratır. Et yemeye devam edecekseniz de, daha sürdürülebilir kaynaklara yönelmek, yoğun hayvancılığın çevresel zararlarını azaltmaya katkı sağlayabilir.

Küçük adımlarla büyük değişim mümkün

Vejetaryen ya da vegan olmanız şart değil. “Bitki temelli” ya da “fleksitaryen” bir yaklaşım (bitkisel ağırlıklı ama az miktarda kaliteli hayvansal ürün içeren bir diyet) daha esnek ve uygulanabilir olabilir.

Unutmayın: Beslenme biçimleri siyah-beyaz olmak zorunda değil. Önemli olan, hangi adımı attığınız değil; bu adımları neden ve nasıl attığınızdır. Daha sağlıklı bir beden ve daha yaşanabilir bir gezegen için tabakta başlayacak bir dönüşüm, kim bilir belki de kaşık kadar küçük bir devrimdir.

Kaynak: https://theconversation.com/how-to-swap-meat-for-nutritious-alternatives-and-why-its-a-good-thing-to-do-173821

Et yemeyi azaltmak sağlıklı mı? Bitkisel beslenmenin bilimsel gerçekleri. yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Ultra maraton koşucuları ve triatloncular, günlerce süren yarışlarda günde 9.000 kaloriye kadar yakabiliyor. Ancak haftalar ve aylar süren dayanıklılık gerektiren süreçlerde, insan vücudu doğal bir “enerji freni” uyguluyor. Bilim insanları bu sınırın, bazal metabolizma hızının 2,4 katı olduğunu belirledi.

Metabolik tavan nedir?
Massachusetts College of Liberal Arts’tan biyolojik antropolog Andrew Best ve ekibi, insan bedeninin uzun süreli enerji harcamasında ulaştığı bu “tavan”ı ilk kez ayrıntılı biçimde ölçtü.
Araştırma, Current Biology dergisinde yayımlandı ve 14 ultra dayanıklılık sporcusunu – maraton koşucuları, bisikletçiler ve triatletleri – kapsadı.

Sporculara, hidrojenin ağır izotopu döteryum ve oksijen-18 içeren “çift etiketli su” içirildi. Bu özel suyun vücutta atılımı izlenerek, sporcuların ne kadar karbon dioksit (CO₂) çıkardığı belirlendi. Bu da, gerçek zamanlı olarak ne kadar kalori yaktıklarını ortaya koydu.
Bu yöntem sayesinde, bilim insanları sporcuların enerji tüketimini laboratuvar koşulları dışında, yarışlar sırasında doğrudan ölçebildi.

Kısa sürede sınırları zorluyoruz, ama uzun vadede vücut fren yapıyor
Sonuçlar çarpıcıydı: Çok kısa sürelerde (örneğin birkaç saatlik yarışlarda) insanlar bazal metabolizma hızlarının 10 katına kadar enerji harcayabiliyor. Ancak bu tempo haftalar ve aylar boyunca sürdürüldüğünde, vücut kendi sınırını koyuyor: Metabolik tavan = Bazal metabolizma hızının 2,4 katı.

Yani bir yetişkinin dinlenme hâlindeyken günde 2.000 kalori harcadığını varsayarsak, uzun vadede bu kişi en fazla 4.800 kalori civarında bir enerji tüketimini sürdürebiliyor. Daha fazlası, vücut tarafından dengeleniyor: enerji başka aktivitelerden – örneğin yürümek, fidget etmek (kıpırdanmak) ya da konuşmak – kesiliyor.

Vücut kendi dengesini koruyor
Araştırmacılar, bu içsel “enerji bütçesi”nin evrimsel bir denge mekanizması olduğunu düşünüyor.
İnsan bedeni, enerji kullanımını uzun vadede sürdürülebilir bir düzeyde tutmak için diğer işlevleri kısmayı seçiyor.
Andrew Best bunu şöyle açıklıyor:

“Sporcular ne kadar çok enerji harcarlarsa, farkında olmadan başka yerlerden tasarruf ediyorlar. Bu bir savunma mekanizması gibi.”

Bu keşif, yalnızca spor bilimi için değil, insan evrimi ve dayanıklılığın sınırları açısından da önemli. Çünkü aynı ilke, tarih boyunca avcı-toplayıcı yaşam tarzından modern fiziksel eforlara kadar insan bedeninin enerji yönetimini şekillendirmiş olabilir.

Kaynaklar:

Basu, M. “What’s the cap on human energy expenditure? Elite athletes reveal ‘metabolic ceiling’.” Nature, 22 Ekim 2025. DOI: 10.1038/d41586-025-03389-7

Best, A. et al., Current Biology (2025).

En dayanıklı sporcuların bile aşamadığı ‘metabolik tavan’ yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Kahve içenler günlük dozlarıyla ilgili haberlere gelince anlaşılabilir bir şekilde kırbaçlanmış hissedebilirler. Görünüşe göre her birkaç yılda bir yapılan araştırmalar kahvenin sağlık üzerindeki başka bir etkisini ortaya koyuyor: iyi, kötü ve sadece tuhaf.

Son durum nedir? ABD’deki en uzun süredir devam eden sağlık çalışmalarından biri olan Nurses’ Health Study’den yeni bir analiz , 47.000’den fazla kadını otuz yıl boyunca takip etti ve orta yaşta en fazla kafein tüketenlerin (çoğunlukla normal kahveden) 70 yaşına sağlıklı bir şekilde, kronik hastalıklardan, bilişsel gerilemeden, fiziksel sınırlamalardan veya önemli ruh sağlığı sorunlarından uzak bir şekilde ulaşma şanslarının %13 daha yüksek olduğunu buldu.

En ideal nokta? Günde yaklaşık 315 mg kafein (yaklaşık 3-4 fincan kahve).

Bu çalışma, orta yaşta ılımlı kahve tüketiminin uzun ömürlülüğü destekleyebileceğini öne süren giderek artan sayıda araştırmaya katılıyor.

Stres veya aksiliklerden hızla toparlanma yeteneği.

dayanıklılık, ve sağlıklı yaşlanma, özellikle düzenli hareket ve besleyici bir diyet gibi sağlıklı alışkanlıklarla birleştirildiğinde. Bu yılın başlarında yayınlanan, 40.000’den fazla yetişkini kapsayan

bir başka büyük gözlemsel çalışma, her sabah kahve içen kişilerin ölme olasılığının kahve içmeyenlere göre %16 daha az olduğunu ve 9 yıl sonra kardiyovasküler hastalıktan ölme olasılığının %31 daha az olduğunu buldu. 2 veya daha fazla fincan kahve içenler en büyük korumayı deneyimledi.

En Son Araştırmalar Kahve ve Uzun Ömür Hakkında Ne Diyor?

İlginçtir ki, araştırmalar insanların ne zaman kahve içtiğinin uzun ömürlülük için önemli olduğunu gösteriyor . Sadece sabah içenler bundan faydalanıyor gibi görünüyor: Gün boyu veya sadece öğleden sonra kahve içen kişiler, kahve içmeyenlerle aynı ölüm riskine sahip. Çalışmanın yazarları , daha geç kahve tüketiminin vücudun sirkadiyen ritmini bozabileceğini ve içeceğin koruyucu özelliklerini zayıflatabileceğini  öne sürüyor .

Kahvenin Başka Hangi Faydaları Vardır?

• Bazı kanser türlerine yakalanma riskini azaltır: Düzenli kahve tüketiminin bazı kanser türleri, nörodejeneratif hastalıklar ve bazı kalp rahatsızlıklarına yakalanma riskini azalttığı  görülmüştür .
• Tip 2 diyabet riskinin azalması. Etkisi tam olarak anlaşılamamıştır ancak kahve çekirdeklerinde bulunan ve diyabet riskini düşürmeye yardımcı olabilen yüksek antioksidan seviyelerinden kaynaklanıyor olabilir.

Vücudunuzun bir hastalığa, yaralanmaya veya vücudunuzda yeri olmayan bir şeye (mikrop veya toksik kimyasallar gibi) verdiği tepki.

İltihap vücutta insülin duyarlılığını iyileştirir. Ayrıca pankreasa koruma sağlayabilir, sağlıklı insülin üretimini destekleyebilir ve diyabetin   öncüsü olan yağlı karaciğer hastalığı riskini azaltabilir.

• Metabolizma üzerinde olumlu etki. Kahvedeki (ve ayrıca çaydaki) kafein, yağın kan dolaşımına salınması sinyalini veren adrenalin salınımını tetikler . Oraya ulaştığında, yakıt olarak kolayca kullanılabilir. Kafein ayrıca dinlenme metabolizma hızını (RMR) artırabilir ve dinlenirken bile daha fazla kalori yakılmasına neden olur. Bu etki zayıf kişilerde en güçlüdür ; obezitesi olanlar RMR’de daha az artış yaşarlar.

Kafeinin Zihniniz ve Vücudunuz Üzerindeki Etkileri

Bu arada, kahvenin enerji artırıcı ve bilişsel faydaları , daha fazla uyanıklık, daha iyi dikkat ve daha hızlı tepki süreleri dahil olmak üzere iyi belgelenmiştir. Ayrıca depresyon semptomlarını hafifletmeye yardımcı olabilir .

Kahvenin bazı faydalar sağladığı açıktır. Ancak kahveye sağlık içeceği demek biraz fazla kaçabilir. Neden? Aşırı tüketim risklerinden kemik mineralizasyonunun bozulmasına ve daha fazlasına kadar, bu sevilen içeceğin vücut üzerinde karmaşık etkileri olabilir.

Kahve ile İlişkili Sağlık Riskleri 

• Uyku sorunları: Yüksek kafein seviyeleri uyku bozuklukları, huzursuzluk, kaygı ve yüksek tansiyonla ilişkilendirilmektedir.
• D Vitamini Bozulması : Kahvenin ayrıca D vitamini emilimini bozduğu ve menopoz sonrası kadınlarda kemik kaybını hızlandırdığı  gösterilmiştir.
• Yüksek LDL: Bazı kişilerde, özellikle filtresiz veya kaynatılmış kahve, LDL kolesterolünü yükseltebilir.
• İlaç Etkileşimi: Kahvedeki kimyasal bileşikler tiroid, antidepresan, antipsikotik ve kalp ilaçları gibi bazı ilaçlarla  etkileşime girebilir.

Kahvenin davranışlarınız üzerinde beklenmedik etkileri de olabilir: 2022 yılında yapılan bir araştırma, alışverişten hemen önce kafein tüketen kişilerin daha fazla dürtüsel satın alma yaptığını ve daha fazla para harcadığını ortaya koydu.

Uzun Ömürlü Olmak İçin Kahve İçmenin Zamanı

Cleveland Clinic’in Kurucu Baş Sağlık Görevlisi ve Super Age danışmanı Dr. Michael Roizen, ” Günde dört fincana kadar siyah kahve, bir elmadan çok daha uzun süre doktoru uzak tutar” diyor. Ancak karamel macchiato’yu atlayın ve filtre siyah kahveyi tercih edin çünkü uzun ömür sihrinin yaşadığı yer burasıdır.

• Kahvenizi sabah için: Sağlık açısından kahve içmek için en iyi zaman sabah, özellikle sabah 4:00 ile 11:59 arasıdır.
• Erkekler ve Kadınlar: Günlük 2 ila 4 fincan filtrelenmiş siyah kahve
• Şeker veya krema eklemeden sade olarak için
• LDL’yi yükselten yağlardan kaçınmak için bir kağıt filtre ile demleyin.

Kaynaklar: 

https://academic.oup.com/eurheartj/article/46/8/749/7928425#505321088

https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/fsn3.3848

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9416486/#sec1-molecules-27-05126

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7369170/

https://www.sciencedirect.com/science/chapter/bookseries/abs/pii/S0079612324000918

https://theconversation.com/coffee-can-interfere-with-your-medication-heres-what-you-need-to-know-256919

https://michaelfroizenmd.substack.com/p/coffee-clean-up-or-drink-up

https://academic.oup.com/eurheartj/article/46/8/749/7928425

Kahve uzun ömürlü bir içecek midir? yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.