Kimilerince mucize ilaçtı ve etkililiği tartışılmazdı, öyle ki hasta olmayan insanlar ve hatta doktorlar bile koruyucu amaçlı olarak kullanmaya başladı. İhtiyacı olan insanlar bile ilacı bulamaz oldular.

Oysa COVID-19’a karşı gerçekten etkisinin olup olmadığı, çok tartışmalı bir iki üstünkörü denebilecek klinik araştırma dışında bilinmiyordu. Hastaların normal destek programı ile yüzde 84’ünün iyileşebildiği hesaplanırken, klorokinin iyileştirici etkisi neydi?

Son bir haftadır da ilaç üzerine “etkisiz” olduğunu söyleyen, üstelik kalpte ritm bozukluğu yaptığı belirtilen araştırmalarla sıtma ilacı geldi gündeme oturdu. Kapak konumuzu çeşitli yönleriyle Prof. Dr. Önder Ergönül ve Prof. Dr. Mustafa Çetiner yazdılar, üstelik tüm geçmişleri ve bugünleriyle… Bence bu yazılar uluslararası nitelikte kapsayıcı oldu. Her iki yazarımıza da teşekkür ederiz.

Pandemi sonrası… Beslenmenin önemi..

Şüphesiz, hayatı esir alan virüs ile ilgili bilgilendirici yazılarımız bu kadar değil. Özlem Yüzak, İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Adli Tıp Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Gökhan Oral ile pandemi sonrası süreci, travma etkisini ve toplumsal, siyasi olası değişimleri konuştu. Koronavirüsün ilk çıktığı yerin Çin’in Wuhan kentindeki hayvan pazarı olduğu ileri sürülüyordu. Ancak son çalışmalar bunun doğru olmayabileceği yönünde.

Koronavirüse karşı beslenmenin ne kadar önemli olduğunu artık biliyoruz. Peki ama bağışıklık sistemini beslenmeyle nasıl güçlendirebiliriz? İstanbul Kültür Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü’nden Arş. Gör. Pelin Cin, Covid-19’a karşı besinlerle bağışıklık sistemini nasıl güçlendirebileceğimizi 5 adımda anlattı. Atılım Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Füsun Terzioğlu, yazılarına devam ediyor. Terzioğlu, zorlukların üstesinden gelebilen sağlık sistemlerini oluşturabilmek için COVID-19 sürecinde başarılması gereken hedefleri sıralıyor.

Dijitalem ve ilk çeşme anıt

Lale Akarun modern hemşireliğin kurucusu Florence Nightingale’i bilinmeyen bir yönü olan veri bilimciliği ile anlattı bize. Nanobilimin en saygın ödüllerinden  biri olan KAVLI Ödülü sahiplerini buldu. Doğan Kuban hoca “Bugün toplum kavramının temel ilkeleri insan özgürlüğünden başlıyor” diyor “Rönesansı anlatma sorunsalı” başlıklı yazısında.. Müfit Akyos Teknoloji Transfer ofislerini anlattığı yazı serisine başladı. Erdal Musoğlu ekolasyon kullanan görme engelli insanları ve diğer canlıları yazdı…

Tanol Türkoğlu, dijital dünyanın incilerini, püf noktalarını ve yorumlarını paylaşmaya devam ediyor.  Twitter’ın Türkiye aleyhinde içerikler üreten hesaplara yönelik yaptırımı; bir WhatsApp grubunda sadece sizin mesaj göndermenizi sağlayacak ufak bir ayarlamayı ve daha fazlasını Dijitalem’de bulacaksınız.

Mustafa Kemal, albay rütbesindeyken, yani henüz Cumhuriyet kurulmadan, adına ilk anıt Urfa’da 1917 yılında yaptırılmıştı. Prof. Dr. Coşkun Özdemir’in kaleminden okuyacaksınız. “İlk ekmek, muhtemelen hamur yapılmaktayken tahılların üzerinde yaşayan bazı mayaların fermente olmaya başlamasıyla ortaya çıkan mutlu bir tesadüftür…” Bilim ve beslenmede bu haftanın konusu maya ve evde maya yapmak…

Sağlıklı iyileşme manifestosu

Dünya Sağlık Örgütü 26 Mayıs’ta ‘Sağlıklı İyileşme Manifestosu’nu açıkladı. Bahçeşehir Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden Meltem Bilikmen bu önemli manifestoyu özetledi. İsrailli araştırmacılar insanlık tarihinin en eski “kutsal alanı” Göbekli Tepe’nin geometrik bir plana göre inşa edildiğini söylüyorlar.

Evrenin 10 gizi başlıklı yazı serimizin bu haftaki konusu süpernovalar. Avusturyalı arkeologlar Efes’te 125 yıldır kazı yapmaları, zayıflık geninin bulunması; bakteri  yiyen jelin yaraları daha çabuk iyileştirmesi, Avustralya’da 40 bin yıllık fosillerin bulunması… Araştırma Gündemi sayfalarımızda.

Bir HBT klasiği olan Hayvanlar Dünyası’nda ise yine ilginç haberler sizi bekliyor: Almanya’da bulunan 300.000 yıllık fil fosilinin bugüne söyledikleri ve yılanların suda yaşamaya başlamasıyla birlikte görme yetilerinin nasıl arttığına dair bulgular, hayvanlar âleminin evrimine ışık tutuyor. Murat Altaş derledi.

HBT, COVID-19 önlemlerinin gitgide gevşetilmesine karşın konuyla ilgili son bilgi, haber ve görüşleri de salgının ilk günündeki ciddiyetimizle paylaşmaya devam ediyoruz. İlginç Sorular, bulmaca, satranç, sudoku ve Düşün Bul gibi etkinliklerin bulunduğu sayfamız ise soluk almanızı ve vaktinizi güzel geçirmenizi sağlayacaktır.

Dergiye ulaşmakta zorluk yaşamamanız için de elimizden geleni yapıyoruz. Hafta sonu karantinaları sebebiyle dergimizden yoksun kalmamanız için yeni sayılarımızı bir süredir cuma değil çarşamba günleri size ulaştırıyoruz. Evinden çıkamayanlar için de Migros Sanal Market uygulamalarında yer alıyoruz. Lütfen desteğinizi çevrenizi HBT okumaya teşvik ederek sürdürün..

Bizi yalnız bırakmayarak dergimize destek olduğunuz için teşekkür ederiz.

Gelecek sayıda bilimin yol göstericiliğinde yeniden bir arada olmak umuduyla…

Sağlıkla sevgiyle kalın.

Gençlere dijital abonelik

Koronavirüs yüzünden okulların  kapanması ile başlattığımız gençlere abonelik kampanyası gerek gençlerimizden gelen talepler gerekse sizlerin destekleri ile hızla büyüdü. Bu hafta da okurlarımızdan Mehmet Boran 10 öğrenciye, Gazi Zorer 5 öğrenciye, Prof. Güven Erbil 6 öğrenciye, Ayten Nurten Kam 5 öğrenciye, Mesut Erkoyun, Hülya Özdemir,  Güzide Aslı Güzel, Ali Rıza Bilginer, Yücel Gün 2’şer öğrenciye dijital dergi aboneliği hediye ettiler.

Bursa’da Emek Yağ Sanayi AŞ yöneticileri de Gıda Mühendisliği eğitimi olan 10 kız öğrenciye dergi aboneliği hediye ettiler.

Okurlarımıza gençler adına teşekkür ediyoruz.

Mucize ilaç diye sunuldu, tedavi edici etkisi sorgulanıyor yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Sıtma ilacı yeni koronavirüs tedavisinde ne kadar etkili? – Mustafa Çetiner / Önder Ergönül
Gökhan Oral: Gündelik hayatın da, tüketimin de felsefesini değiştirmek zorundayız! – Özlem Yüzak
Rönesansı anlatma sorunsalı – Doğan Kuban
Dijital zombi (misin ?) – Tanol Türkoğlu
Teknoloji transfer ofisleri – Müfit Akyos
Florence Nightingale: Bir veri bilimci – Lale Akarun
Ekolasyon kullanan canlılar – Erdal Musoğlu
İlk Mustafa Kemal Paşa anıt çeşmesi Urfa’da açıldı – Coşkun Özdemir
Kambur balinaları ölümüne sevmek – Bayram Öztürk
Göbeklitepe geometrik bir plana göre inşa edilmiş – Nilgün Özbaşaran Dede
Evde maya nasıl yaparız?
Virüsün ilk çıktığı yer Wuhan hayvan pazarı değil – Reyhan Oksay
Nanobilimde 2020 KAVLI Ödülleri açıklandı
“Zayıflık geni” keşfedildi
125 yıllık macera: Efes kazıları
Bakteri içeren jel, yaraları daha çabuk iyileştiriyor
Avustralya’da 40.000 yıllık dev fosiller bulundu
Yabanarıları bitkileri çiçek açmaları için teşvik ediyor
Dijitalem: Dijital üfürükçü
COVID-19’dan sonra: Sağlıklı ve yeşil bir iyileşmenin reçetesi – Lara Meltem Bilikmen
Besinlerle bağışıklık sistemini COVID-19’a karşı güçlendirmek – Pelin Cin
Sağlık sistemlerinin COVID-19 sürecinde başarması gereken hedefler – Füsun Terzioğlu
Almanya’da 300.000 yıllık fil fosili bulundu
Suda yaşamaya başlayan yılanların görme becerisi artmış

Sayılarımıza ulaşmak için tıklayınız

HBT Dergi 219. Sayı – 5 Haziran 2020 yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Tek reçete var: Belirsizliklerle yaşamayı öğrenmek.. Peki ama nasıl? Belirsizlik her zaman kötü müdür? Yoksa insanı daha güvenli yaşamanın yollarını aramaya mı iter? Peki insan beyni geleceği kestirmeye yönelik mi evrilmiştir ve belirsizlikten rahatsız mı olur? Beynimiz, bilememenin rahatsızlığını nasıl aşar? Merak, bu konuda temel iç güdümüz müdür?

Bu konudaki son araştırmaları Reyhan Oksay derledi.

Araştırma Gündemi

Nilgün Özbaşaran Dede’nin hazırladığı ve çok güncel gelişmelerden her hafta iki sayfa derleyip sunduğu Araştırma Gündemi sayfalarını kaçırmayın..

Bu sayımızda sizi iki ilgi çekici haber bekliyor: İlki, maymun hücrelerine sahip domuz yavrusu üretilmesi; gelecekteki olası yapay organ üretimi için oldukça önemli bir haber… Murat Altaş derledi. İkincisi ise kanserle savaşta ilk CRISPR denemelerinin (Gen makası ile DNA düzenlemeleri) başarılı olması. Yağmur Kan’ın derlediği habere göre, üç kanser hastası üzerinde yapılan klinik tedavilerde CRISPR kullanımının güvenli olduğu tespit edildi.

Bilim ve Beslenme sayfasında, beslenmeye bilim odağında yaklaşmaya devam ediyoruz. Bu sayımızda sağlıklı diye tükettiğimiz gıdalardaki olası “şeker” tuzağını Sevda Deniz Karali derledi.

Bahçeşehir Üniversitesi Tıp Fakültesi Beyin ve Sinir Cerrahisi Bölümü’nden Prof. Dr. Türker Kılıç ve Kadir Sümerkent, “Beyin-Bilgisayar Arayüzleri” yazı dizisine, üçüncüsüyle devam ediyor. Bu konu yakın geleceğimizle çok ilgili, çünkü daha bugünden beyinlere çeşitli amaçlarla elektronik devreler yerleştirmeye başlandı. Bu konu nerelere varacak, merakla izliyoruz.

3 Türk bilim insanına büyük onur!

Amerikan Ulusal Mucitler Akademisi’nin (NAI) listesinde bu yıl 3 Türk bilim insanı yer aldı: Prof. Dr. Aykut Üren, Prof. Dr. Mihri Özkan ve Doç. Dr. Ebru Oral… Kendilerini tebrik ediyoruz. Bu değerli isimlerden Üren ile, Hacettepe Tıp Fakültesi’nden tanışıklığı bulunan Serhat Totan bir söyleşi gerçekleştirdi. Doğan Kuban ömrünü tek bir konuyu araştırmak ve geliştirmek için harcayan bir dostu, Ruhi Kafesçioğlu bağlamında, bilim yazdı.

Bir bilim insanının kariyerin başlangıcından bu ödüle uzanan süreci içeren hoş bir sohbet okuyacaksınız. İlkokul mezuniyetinde, kendisini hep yönlendiren öğretmeninin, Üren için yazdığı “Geleceğin büyük bilim insanı olacaksın” yazısını saklıyor. Daha küçük yaşta büyük öğretmenlerin varlığı, çocukların geleceği için ne kadar önemli! Diğer isimler ise önümüzdeki haftalarda dergimizde olacak.

Dijital Kültür köşesinde Tanol Türkoğlu, Star Wars hayranlarının ilgisini çekecek bir yazıyla karşınızda: GÜÇ SENİNLE OLSUN! Karanlıkla aydınlığın mücadelesinin dokuzuncu randevusu, Skywalker’ın Yükselişi, bu hafta vizyonda.

Bu arada bu sayımızda bir söyleşi daha var. Sessiz sedasız çalışsa da çok değerli işlere imza atan Ankara CUMOK’un dönem sözcüsü Nejdet Özer ile, askıda kitaptan öğrenci burslarına ve her hafta 100’e yakın Herkese Bilim Teknoloji dergisini öğrencilere ulaştırmalarına kadar, çeşitli farkındalık projeleri üzerine konuştuk.

Oktay Kaynak, arkeoloji meraklılarının ilgisini cezbedecek bir yazıyla daha karşınızda: Göbeklitepe ve benzeri yapılar üzerine kaleme aldığı yazıyla bilimin sınırlarını zorluyor ve 12.000 yıl önceki insanların bizim kadar zeki olduğu üzerine çıkarımlarda bulunuyor.

Grip aşısı korur mu?

Mustafa Çetiner her zaman olduğu gibi gerçeklerle karşımızda! Yılda 500.000’e yakın kişinin ölümüne neden olan gribe karşı grip aşıları üzerine, Güncel Tıp köşesinde grip aşısı tartışmasına açıklayıcı bir yaklaşım getiriyor.

İstanbul Kültür Üniversitesi ise bu hafta oldukça önemli bir konuyu gündemine alıyor. PISA sonuçları ortadayken eğitim raporlarını ele alarak şu soruyu soruyor: “Eğitime ne zaman ve nereden başlamalı?” Müfit Akyos, merakın farklı boyutlarını yazdı, merak ölçülebilir mi sorusunu ise, harcanan değer değil katma değer üzerinden ölçülebileceği görüşünde. Ahmet Yavuz, Mustafa Kemal’in Suriye tasavvuru üzerine 7.yazısında, 1917’de verdiği rapor doğrultusunda, Sina Cephesinde hareket edilseydi, Suriye ve Musul’da durum farklı olabilir miydi konusunu ele alıyor.

Üniversitelerimiz ve Rektörler

Üniversite Araştırmalar Laboratuvarı’nın Direktörü Engin Karadağ ve arkadaşlarının üniversiteleri yöneten rektörlerin bilimsel başarımları üzerine yaptıkları araştırma çok tartışıldı. Karadağ, şimdi bir makale ile konuyu açıyor, bilimsel araştırmaları az olan rektörlerin yönettikleri üniversitelerin başarıları da düşüyor. Yüksek araştırmalara imza atan rektörlerin üniversiteleri de yükseliyor. Merakla okuyacaksınız. Şunu belirtelim: Amacımız, rektörleri üniversitelerinde araştırmalara son derece önem vermeye teşvik etmek, liyakatı gözetmek. Ve bu tablodan bir ders çıkarmak..

HBT, bilim ve teknolojide son haber ve gelişmelerle yine dopdolu. Biz size her hafta sıcak, güncel ve bilgilendirici içerikler sunabilmek için canla başla çalışıyoruz. Siz de destek olarak bizi yalnız bırakmıyorsunuz, teşekkür ederiz. HBT, bilimin ışığındaki ilerleyişine devam ediyor.

Gelecek sayıda yine birlikte olmak umuduyla…

Yalnızlığın ötesi: Belirsizlik ve endişeli yaşam, nereye kadar? yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Sayılarımıza ulaşmak için tıklayınız

HBT Dergi 195. Sayı – 20 Aralık 2019 yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Bilim, ilk olarak bilim kurgu filmlerinde görebileceğimiz birçok hayali gerçeğe dönüştürüyor. Bunlardan biri de “ısmarlama” bebek. Kulağa pek de hoş gelmeyen bu olasılığa yönelik bir haberle başlıyoruz bu sayımıza. Ve İnsan Beyninin 8 Harikası serisi de devam ediyor: Bilinç nedir?

Nilgün Özbaşaran Dede, bilim dünyasındaki son gelişmeleri derledi. Çölyak hastaları için bir umut ışığı, Rusya’da bulunan en iyi korunagelmiş Tetrapod fosili ve Pine adası buzulundaki yeni çatlaklar gibi önemli haber ve gelişmeler, Araştırma Gündemi’nde sizi bekliyor.

Belki de evrende başka akıllı yaşam yok!

Bu sayımızda karşılaşacağınız ilginç içeriklerden biri de evrende bizden başka akıllı yaşamın olup olmadığı tartışması. Evrim bilimciler bu tartışmaya, “Zekâ, doğal seçilimin olası bir sonucu mu yoksa bir rastlantının eseri mi?” ikilemi üzerinden yaklaşıyor. Reyhan Oksay sizin için derledi.

Beslenmeye her zaman olduğu gibi bilimin penceresinden yaklaşmaya devam ediyoruz. Tam anlamıyla bir C Vitamini deposu olan dutla ilgili bilmediğiniz çok şey öğreneceksiniz.

Monomat mı, polimat mı? Robert Twigger’ın zihin açıcı yazısını Lara Meltem Bilikmen’in çevirisiyle sunuyoruz: En iyi işi, zihnimizi birden fazla alanda kullandığımızda mı çıkarırız? Bir başka deyişle, uzmanlık mı yoksa çok yönlü hezarfenlik mi?

Yazarımız Tanol Türkoğlu, Dijital Kültür köşesinde Google’ın üç dakika 20 saniyede gerçekleştirdiği işlem üzerinden kuantum üstünlüğünü gündemine alıyor. Her hafta olduğu gibi bu haftaki Grafik Bilgi içeriğimiz de ilgi çekici ve bilgilendirici: Türkiye, sürdürülebilir enerji politikaları açısından vasat seviyede!

İstanbul’a gelen Prof. Jeffrey Sachs’ı dinleyen Yayın Yönetmenimiz Özlem Yüzak’ın izlenimlerini, “Sorunların çözümü: Düşünen bir toplum yaratmakla sağlanabilir mi?” yazısında bulacaksınız. Özlem Yüzak, ayrıca, Aromsa Genel Müdürü ve Kurucusu Murat Yasa ile söyleşi yaptı: Aromsa, Türkiye’nin en fazla AR-GE harcaması yapan şirketleri arasında, ayrıca en iyi yönetilen model bir şirket ödülüne sahip… İşin sırrı söyleşide.

Yazarımız Müfit Akyos ise Politik Bilim’de demokrasi, katılım, karar ve söz hakkı meselelerine eğilerek demokratik yeniliğe uluslararası örnekler veriyor. Yeni nesil dijital ve analitik şirketi SabancıDx’in yeni hamlesine de bakış atıyoruz. Murat Altaş, SabancıDx dijital kampüsü ziyaret etti.

Atatürk ve bilim

İstanbul Kültür Üniversitesi BST Destek Grubu Müdürü Ufuk Dikme, Atatürk ve Bilim başlıklı yazısında, muasır medeniyetler seviyesine ulaşmanın yolunu bir kere daha hatırlatıyor. Ahmet Yavuz ise AY Işığı’nda Mustafa Kemal’in Suriye tasavvurunu gündemine alıyor.

İlgiyle okunan Güncel Tıp köşesinde Mustafa Çetiner ise son dönemde fazlasıyla gündeme gelen glütensiz yaşamla ilgili düşüncelerini dile getirmek üzere “Glüten Çılgınlığı” yazı dizisine başladı. İlgiyle okuyacağınızı düşünüyoruz.

Göbeklitepe’yi tanımak için…

Oktay Kaynak, Göbeklitepe’nin anlaşılabilmesi için yanıtlanması gereken bazı sorular sorarak zihin açıcı bir okuma sunuyor. Göbeklitepe’nin sakladığı sırlar üzerine spekülatif düşünceler, koca bir tarihe bakışınızı değiştirebilir.

Sadece bunlarla sınırlı kalmadık. Dergimizi içeriği yine dopdolu: Elektrikli şapka ile kelliğe çözüm haberi, saç kaybından mustarip okurlarımıza umut verecek. Bir başka haber olarak; insanlar yeni türler yaratma sürecinde köpeklerin sadece boyutlarını, şekillerini, renklerini ve davranışlarını değil beyinlerini de değiştirdi. Köpek evriminde insan etkisini ele alan yazı oldukça renkli.

Tekno Vitrin köşesi, kullanıcılara yepyeni teknolojileri tanıtmaya devam ediyor: Dünyanın ilk su geçirmez kulaklığı, ortamdaki sesleri takip edebilmek için geliştirilen tek taraflı oyun kulaklığı ve bütçe dostu katlanabilir elektrikli bisiklet bunlardan yalnızca birkaçı.

HBT, bilginin ve bilimin ışığında ilerliyor. Herkes için her hafta yeni, dopdolu ve anlaşılır bilim ve teknoloji içerikleri sunuyor. Bilginin yayılması ve ülkemizde bilim ve teknolojinin gelişmesi umuduyla. İyi okumalar.

***

HBT Konferansları başlıyor

“Merak: Bilimde, hayatta, öğrenimde”

HBT’nin Bahçeşehir Üniversitesi Tıp Fakültesi ile birlikte, BAU Beşiktaş Yerleşkesi’nde düzenlediği konferanslar dizisi, 16 Kasım’da saat 17.00’de başlıyor. Ayrıntılı bilgi gelecek sayımızda.

200.000 yıllık yeni ortak atamız ve torunları yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Sayılarımıza ulaşmak için tıklayınız

HBT Dergi 189. Sayı – 8 Kasım 2019 yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

MySpace, 2005-09 arasında dünyanın en büyük sosyal paylaşım platformuydu. O kadar popülerdi ki medya imparatoru Rupert Murdoch’un News Corporation’ı 2005’te 580 milyon dolara satın almıştı.

2006’da ABD’de Google’dan bile fazla tıklanan bir siteydi. Ama Facebook çıkageldi. Nasıl ki Google, rakiplerine göre “daha akıllı” bir algoritmayla çalışmaya başladıysa, Facebook da öyleydi. Farklıydı. MySpace tercih edilmez oldu. Tasarım yenileme girişimlerine rağmen geride kaldı.

2016’da bile hâlâ 50 milyon tekil ziyaretçisi vardı. Ama şu sırada MySpace, dünyadaki web trafiği içinde 4 bin 227’inci sırada.

Bu düşüşe rağmen, arşivinin yok olması hiç gerekmiyordu. Ama o da oldu. “Dijital verileri/bilgiyi nasıl saklasak da saklasak?” projelerinin vehim/sanrı olmadığını gösteren yepyeni bir örnek işte…

Avrupa’nın Zaman Makinesi

Analog veri/bilgiyi dijitale dönüştürerek güvenli bir şekilde saklamak, paylaşmak, bundan yeni veri/bilgi üretmek amacıyla 33 Avrupa ülkesi (AB üyesi olsun-olmasın) bir araya gelerek, şimdiye kadar örneği görülmemiş bir tarih-kültür mirası “ortak havuzu” başlatıyorlar.

278 kurum, 7 ulusal kütüphane, 19 devletin arşivleri, 95 üniversite ve araştırma kurumu, 30 Avrupa şirketi, 18 devlet kurumu ve büyük müzeler, ellerindeki tarih-kültür mirasını tek bir kaynakta toplayacak: Zaman Makinesi. https://timemachine.eu/

Bu sözcük, “hemen anlaşılsın” diye seçilmiş belli ki. Ama bir bakıma da bilimkurguyu akla getiriyor: Zamanda geriye gitmek… Aslında, anlatılmak istenilen gerçekten o: Polonya’sından Portekiz’ine, İngiltere’sinden Slovakya’sına kadar Avrupa devletleri 2 bin yıllık ortak Avrupa tarih ve kültür bilgisini “bütün halinde” sunacak.

Burada sadece 28AB üyesi değil, başkaları da var: Bosna, Gürcistan, İsrail, Sırbistan (o bile!), ve hatta ABD (Carnegie Mellon Teknik Üniversitesi, Stanford, Columbia). Listede Rusya yok. Türkiye yok.

10 yılda adım adım…

Avrupa’yı (Rusya ve Türkiye dışında) bu kadar kapsayan bir tarih-kültür ortak havuzu fikri “pat diye” oluşmadı elbette. Yıllar önceki Europeana Projesi, şimdikinin başlangıcı sayılır.

Europeana, AB ülkelerinin ortak kültür-sanat havuzu olarak 2008’de çalışmaya başlamıştı. Aradan geçmiş 10 yıl, ve bu fikir, şimdi çok daha geniş kapsamlı bir tarih-kültür bilgisi havuzuna büyüyor.

Amacı: Avrupa’nın gelmiş geçmiş bütün bilgisini bir araya toplamak, değerlendirmek. Burada bugün Avrupa müzeleri, sanat galerisi, kütüphane ve arşivlerinden 58 milyon sanat, kitap, film, müzik eserleri hepsi bir arada, herkesin kullanımına açık. www.europeana.eu

AB içinde, bu konuda en faal ülkelerden Avusturya da yine 2008’de Uluslararası Arşiv Araştırmaları Merkezi (ICARUS) adlı bir proje başlatmıştı. Arşivlerde defterler, ciltler, dosyalar, kutular, kağıt ruloları halinde saklanan veri/bilgi/belgeleri dijital ortama dönüştürerek, dünyanın kullanımına açmayı öngörüyordu.

Avusturya’da başlayıp şimdi 34 ülke (Avrupa, Kanada, ABD dahil. Yine Türkiye dışında) ve 180 arşiv/kurumun katıldığı çok-ortaklı bir platform olarak sürüyor. icar-us.eu

Zaman Makinesi ne yapacak?

Avrupa tarih ve kültürünü dijital arşivleme projesini İsviçre/Lozan Bilim ve Teknik Üniversitesi (EPFL) yönetecek. 2000-2017 döneminde 245 startup’ın kuruluşuna katkı sağladıkları, sadece 2017’de 4 bin 200 bilimsel makale yayınladıkları için –haklı olarak- övünüyorlar.

AB Komisyonu, Zaman Makinesi için şimdilik 1 milyon Euro ayırdı. Bu miktar, sadece “Proje ne işe yarayacak? Nasıl bir yarar sağlayacak?” sorularına cevap aramak için: Start-up başlangıç sermayesi gibi.

Zaman Makinesi hem Avrupa’nın bütünü, hem de şehirleri ölçeğinde çalışacak. Örneğin, Venedik tarihini dijital ortama aktarma projesi yıllardır zaten sürüyordu. Bunu örnek alacak diğer şehirler de sırada.

Dijitalleşme, sadece bilgi ve iletişim teknolojilerini değil, sosyal ve beşeri bilimleri de (tarih, sosyoloji, antropoloji, güzel sanatlar gibi) dönüştürecek. Örneğin Venedik’in şehirleşmesi, nüfus yapısı, geçmiş dönem sanayisi, yaşam biçimi, uzun bir liste üzerinden, o şehri “o şehir” yapan bütün görünür ve görünmez tarih-kültür varlıkları etkileşimli (interaktif) dijital ortama aktarılacak. Şehri, o balçık zemine tutunduran ahşap temellerin sayılmasına kadar.

Venedik Zaman Makinesi, Osmanlı tarihi açısından da  -belki bizde bile bilinmeyen- ayrıntıları gün yüzüne çıkartacaktır. Örneğin, Büyük Kanal’daki Türk Hanı (Fondaco dei Turchi) Osmanlı tüccarlarının 1621-1838 yıllarında ticaret yaptıkları görkemli bir binaydı. Şimdi Doğa Tarihi Müzesi. Acaba binanın içinde, duvarların arkasında yüzyıllardır saklı duran bir tarih var mıdır?

Venedik dört boyutlu olacak

Saklı bir tarih derken gizem değil, sadece “gözle görülmeyen” anlamına… BBC’nin “İtalya’nın Görünmeyen Şehirleri” dizisinde Floransa, Napoli ve Venedik’teki binaların üç boyutlu lazerle (Lidar) saptanan yapısal özellikleri, sadece belki uzman sanat tarihçilerinin bildiği ayrıntıları dünyada milyonlarca izleyiciye açmıştı.

Örneğin Venedik’te eski yüzyıllarda Yahudilerin yaşamaya mecbur edildiği gettodaki bir binanın labirent gibi iç bölmelerinde “gizli” sinagogların varlığını dünya, Lidar teknolojisi sayesinde ilk kez gördü. Dizide, Venedik ve diğer şehirlerdeki diğer “gizli” yapısal özellikler de gösterilmişti.

Şimdi bu teknoloji ve yapay zekâ, Venedik’i gizlisi-saklısı kalmayacak şekilde dijitale aktaracak. Bu projeyi Lozan Teknik Üniversitesi ile Venedik Ca’ Foscari Üniversitesi birlikte yürütüyor. Her şeyden önce, Venedik’in 1797’ye kadar bin yıl süren cumhuriyet dönemi ve sonrasına ait, uzunluğu 80 kilometreyi bulan şehir arşivi dijitale aktarılacak. Ama bu, “bizdeki” anlamda statik bir dijital arşivleme olmayacak.

Venedik Arşivi’nin zenginliği nedeniyle, “Venedik, zamanının Google’ıydı” benzetmesi yapılır. Belgeleri dijitale aktarmak, işin sadece birinci adımı. Sonra, bunları konu kümelerine ayıracaklar. Her belgenin, şehrin neresine, hangi zamana ait olduğu saptanacak. Son hedef ise, bu büyük veriden hareketle Venedik tarihinin her hangi bir anına geri gidecek bir simülasyon yaratmak. Böylece, tarihi 4 boyutta görmek mümkün olacak (en, boy, yükseklik, zaman). Tarihi; söylentiyle, önyargı, efsane, varsayım, sınırlı veri/bilgiyle değil, mevcut bütün somut veri/bilgiyle yeniden yorumlamak, yazmak, anlamak için.

Bu çok-engelli proje sadece Venedik’le sınırlı değil. Şimdiden Paris, Amsterdam, Kudüs başta 15 şehirde Zaman Makinesi çalışmaları başlatılıyor. Ve bu konu, tek bir yazı ile anlatılıp geçilemeyecek kadar çok boyutlu, anlamlı, zaman içinde çalışmalar arttıkça dallanıp budaklanacak dev bir proje.

Avrupa tarihiyle iç içe bir Osmanlı/Türkiye ve İstanbul’un da bu projenin bir yerinde olması gerekirdi. İstanbul ve Türkiye’nin, Avrupa Zaman Makinesi’nde “öteki” olarak yer alacağı kesin.  

Çatalhöyük’e de dijital harita

Konuyla dolaylı bağlantılı olsa da “bizimle” ilgili olduğu için, burada aktarılması ­­­gereken güzel bir haber de var:

Amerikan Paul Getty Vakfı, aralarında Çatalhöyük’ün de olduğu dört UNESCO Dünya Kültür Mirası’nın dijital envanterinin yapılması için 900 bin dolar hibe etti. Bunun 220 bin doları Çatalhöyük Projesi’ne harcanacak. Gerisi İtalya’da Pompei ve Floransa ile Brezilya’da bir projeye.

Bilenlerden özür dileyerek, Çatalhöyük hakkında: Konya’nın 50 kilometre güneydoğusunda bir “neolitik dönem” kasabası. Yontma Taş Dönemi’nde Anadolu’da mağaralarda yaşayan insanların, avcılık ve toplayıcılıktan, yavaş yavaş yerleşik düzene geçmeye başladıkları, tarım ve hayvancılığı öğrendikleri Cilalı Taş (neolitik) Dönemi’ne ait.

Burada 25 yıldır yıldır kazı yapılıyor. Kazı başkanlığını, önce Cambridge Üniversitesi’nde, sonra Stanford Üniversitesi’nde hoca olan Ian Hodder yönetiyor.

Çatalhöyük, 1 Temmuz 2012’de UNESCO Dünya Miras Komitesi tarafından -fazla uzun bir gecikmeyle nihayet- Dünya Kültürel Miras Listesi’ne oy birliğiyle kabul edilmişti. Milattan Önce 7 bin yıllarında dünyada “ilk düzenli yerleşim yeri” sayılıyordu. Ta ki Göbeklitepe keşfedilene kadar…

Dijital envanter sayesinde, Çatalhöyük’e ait kazılarda elde edilen bütün veriler listelenmiş olacak. Getty Vakfı’nın yanı sıra, bizzat Stanford Üniversitesi de kazıyla ilişkili her türlü faaliyet için parasal destek sağlıyor (Digital Humanities Grant).

Ortadan kaybolmuş yapıların “bir zamanlar” neye benzediğini, dijital yöntemlerle bulup çıkartmak yeni bir tür dedektiflik artık. Bunun bize en yakın örneğini Amerikalı arkeolog Darius Arya ile İngiliz tarihçi Michael Scott verdiler.

“Görünmez Antik Şehirler” adıyla Kahire ve Atina’dan sonra İstanbul için yaptıkları dijital haritalamada, şimdi sadece yıkıntısı kalan binaları ekranda “canlandırdılar.”

Aralarında İstanbul’da Ahırkapı yöresinde Bizans’tan kalma Boukoleon Sarayı da vardı. Buranın bugünkü izbe, yıkıntı, tinerci yatağı, çöplük halini dünya, PBS (ABD Kamu Yayıncılık Kurumu) ve BBC’de yayınlanan programla gördü.

İstanbul’da, dünyanın dikkatini ve övgüsünü çekecek bir restorasyon burada pekala yapılabilir.

Edip Emil Öymen 

Avrupa Zaman Makinesi yapacak yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.