Caucher Birkar, 1 Ağustos’ta Rio de Janeiro’da Fields Madalyası’nı aldı.

Her dört yılda bir, Uluslararası Matematikçiler Kongresi’nde, 40 ya da daha küçük yaştaki en genç ve parlak matematikçilere verilen Fields Madalyası, “Matematiğin Nobeli” olarak adlandırılıyor.

Bu yılın kazananları, Bonn Üniversitesi’nde matematik profesörü olan 30 yaşındaki Peter Scholze, Cambridge Üniversitesi’nden 40 yaşındaki Caucher Birkar, İsviçre Federal Teknoloji Enstitüsü’nden 34 yaşındaki Alessio Figalli ve Stanford Üniversitesi’nden 36 yaşındaki Akshay Venkatesh oldu.

Soldan sağa: Caucher Birkar, Alessio Figalli, Akshay Venkatesh, Peter Scholze

Caucher Birkar‘ın alanı sayılar ve şekiller arasındaki bağlantıları araştıran cebirsel geometri. Bir dizi denklemin çözüm kümesi geometrik bir alan ile temsil edilebiliyor. O ve çalışma arkadaşları çözümlerin daha kolay anlaşılabilen daha basit bir dizi ile değiştirilebildiği “minimal modeller” adlı konu üzerine çalışıyor.

Fraktal yapılar üzerine çalışan Dr. Scholze için “neslinin en yetenekli aritmetik geometricisi” olduğu söyleniyor. 2010 yılında henüz lisansüstü eğitimini alırken, 288 sayfalık karmaşık bir kitap uzunluğundaki kanıtı, 37 sayfalık yeni bir versiyona dönüştürerek basitleştirmişti.

Dr. Figalli ise, “optimal transport” ya da ulaştırma teorisi adı verilen bir alanda çalışıyor. 1781’de Fransız matematikçi Gaspard Monge tarafından temelleri atılan bu alan, taşımacılık maliyetlerinin mümkün olduğu kadar düşük olması için en verimli ulaşım şekli ve kaynakların belirlenmesi ile ilgileniyor.

Venkatesh’in araştırması ise çok çeşitli matematiksel disiplinlerini kapsıyor. Eski mezun öğrencilerinden biri olan Brian Lawrence ile birlikte, 1980’lerden beri kullanılan ve sadece denklemlerin formuna bakarak sınırlı mı, yoksa sonsuz sayıda mı çözümü olduğu gösteren teoremi kanıtlamak için farklı bir yol buldu. Sonuç yeni olmamasına rağmen, bu yeni yaklaşım, denklemlerin çözülebilirliğini anlama konusunda daha fazla ilerleme sağlayabilir.

Matematik alanında verilen en prestijli ödül

İlk olarak 1936’da verilen Fields Madalyası, Kanadalı matematikçi John Charles Fields tarafından başlatıldı. Ödülün en genç kazananı, 1954’te madalya alan, 27 yaşındaki Jean-Pierre Serre’ydi. 2014 yılında ise, Stanford Üniversitesi’nden Maryam Mirzakhani, Fields Madalyası alan ilk kadın olmuştu. Mirzakhani ne yazık ki, madalyasını aldıktan yalnızca 3 yıl sonra kanser nedeniyle hayatını kaybetmişti.

Madalyası çalındı

Bu yıl kazanan 4 genç ve başarılı matematikçi, madalyalarını Rio de Janeiro’da düzenlenen kongrede aldı. Ancak Birkar, ödülünü aldıktan yarım saat sonra madalyası çalındı.

Birkar, içinde madalyonun bulunduğu evrak çantasını, törenin düzenlendiği alanda bir masanın üzerine bırakmıştı. Birkaç dakika sonra, çanta kayboldu. Güvenlik çantayı bulduğunda ise, içinde madalya yoktu. Rio’nun O Globo gazetesi, hırsızın güvenlik kamerası görüntülerinden zaten tespit edildiğini söyledi. Organizasyon komitesi, soruşturmalarında yerel polis makamlarıyla işbirliği yapıyor.

Kaynak:
https://www.nytimes.com/2018/08/01/science/fields-medals-mathematics.html
https://www.theguardian.com/world/2018/aug/01/fields-medal-award-stolen-brazil-maths-prize

Fields Madalyası 4 kişiye verildi, Caucher Birkar’ın madalyası çalındı yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Mirzakhani meme kanseriydi. Princeton Üniversitesi’nden matematikçi Peter C. Sarnak, ölümünün dünya çapındaki tüm matematikçiler için büyük bir kayıp olduğunu söyledi. Sarnak, “Yapacağı harika işlerin tam ortasındaydı” dedi. “Sadece birçok sorunu çözmekle kalmadı. Bu alanda çalışan insanlar için çok önemli araçlar geliştirdi” dedi.

Mirzakhani’nin matematiği, dinamik ve geometrinin karşılıklı etkileşimi ile ilgiliydi. Mesela, bir bilardo masanız olsa ve bir noktadan topa vursanız, top kenarlara çarparak sonsuza dek hareket ederken, topun güzergahını görmek istersiniz. Topun güzergahı bilardo masanızdaki her noktayı kapsayacak mı? Bu genel olarak hala cevaplanamamış bir sorudur.

Soyut Yüzeylerin İnatçı Kâşifi: Maryam Mirzakhani yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Aklın aleti bilim

Akıllı yaratığın elinde en önemli alet bilimdir.

Bilim, deha düzeyinde bireysel zekâların, bizim için değil onlar için en önemli yüksek problemleri çözmelerine dayanır. Herkes onlardan belli başlılarının isimlerini saymasını öğrenmiştir. Einstein… diye başlarsınız.

Bilim, hem dehaların büyük itici güçleriyle hem de artık günümüzde belki de daha çok kolektif, yani birleştirilmiş yüksek-ortak akıl ile büyük adımlarla ilerliyor. 

Kolektif akıl, örneğin CERN’de çalışıyor. Büyük birleştirilmiş ortak projelerde sorun çözüyor.

Dünyada artık büyük bir “bilim gücü” var. Bu güç, sanki ülkelerinden bağımsız değilmiş gözükse de, epey bağımsız olarak varlıklarını sürdürebiliyor ve dünya sahnesinde rol almaya başlıyor. 55 ülkede geçen Nisan ayında Trump’a karşı “Bilim İçin” gösterileri, bunun kanıtıydı…

Dehalara ihtiyacımız var

Evet, bilim aklı kolektif bir güç olarak dev adımlarla ilerliyor. Ama dehaya ihtiyaç var. Onlar zaten var, ortaya çıkıyor ve büyük akıllar zincirinin bir parçası olarak parlıyorlar.

Fields Madalyası’nın ön yüzünde Arşimed resmi ve Latince şu sözü var: “Transire suum pectus mundoque potiri” – Kendi sınırlarını aş ve dünyayı kavra…

Arka yüzünde ise Arşimed’in mezarı ve Congregati ex toto orbe mathematici ob scripta insignia tribvere” yazıyor. – Dünyanın dört yanından gelen matematikçiler bu büyük başarıyı kutladı…

Maryam / Meryem Mizrakhani… İranlıların parlak evladı. Henüz lisede iken üst üste Dünya Matematik Olimpiyatları’nda altın madalya kazanan genç dâhi de, bu yıldızlar kümesinin bir parçası.

31 yaşında profesör olarak Stanford’a atandı. 37 yaşında iken, 40 yaş altı matematikçilere 4 yılda bir verilen, matematikçilerin Nobel’i değerindeki Fields Madalyası’nı (*) üstelik ilk kadın olarak kazandı.

O yıldız Mirzakhani’dir

Fields Madalyası’nı alırken özetle şöyle konuştu:

“En büyük ödül, “hah işte buldum!” dediğim andır. O an şuna benzer: Bir tepenin en üzerindesiniz ve aşağıda her şeyi çok net görüyorsunuz… Matematikle uğraşmak şu demek: Çok uzun bir yürüyüşe çıktığınızı farz edin, ama ne yolun ucu belli ne de gideceğiniz yol ve sonu… Elinizdeki tüm bilgileri kullanarak yolunuzu bulmaya çabalıyorsunuz, ama şansınız varsa çıkış yolunu buluyorsunuz.. İnanıyorum ki, gelecek yıllarda çok sayıda kadın bu tür ödülleri kazanacak…”

Geceleyin gökyüzüne bakın, ilk kez gördüğünüzü sandığınız yıldız, Meryem Mirzakhani’dir. 

(*) Fields Madalyası kazananların okudukları üniversiteler: École Normale Supérieure 11, Cambridge Üni. 8, Paris Üni. 8, Harvard 7, Moskova Devlet Üni. 6, Princeton 6 (kısa liste).

Fields Madalyası alanların o sırada bulundukları üniversiteler: Princeton 8, Institut des Hautes Études Scientifiques 6, Harvard 5, Pris Üni. 5, Institute for Advanced Study 5, Cambridge 4 (kısa liste).

Orhan Bursalı

*Bu yazı, 20 Temmuz 2017 tarihli Cumhuriyet Gazetesi, Bilim ve Siyaset köşesinde  yayınlanmıştır.

Genç yaşta yitirilen deha: Meryem’in ardından… Orhan Bursalı yazdı. yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

Çok tanıdık bir öykü aslında… Aziz Sancar ve pek çok başarılı bilimcimizin yaptığı gibi…

Bizim gibi ülkelerin kaderi. Parlak insanlar, çok çalışkan ve yetenekliler, kendi alanlarında önemli işler becereceklerine inananlar, ülkelerinde durmuyor ve kendilerini gerçekleştirebilecekleri bilimde ileri ülkelere, “bilim tapınaklarına”, tabii ilk başta ABD’ye atıyorlar. Yani liyakatın en üst düzeyde olduğu ülkelere!

İran bilimsel araştırmalarda son 10 yılda büyük bir atılım yaptı. Bununla ilgili yeni verileri ileride dergimizde paylaşacağız.

En büyük ödül: Hah buldum!

Meryem Mirzakhani, Field Madalyası’nı aldığı törende yaptığı konuşmada söylediği etkileyici bazı sözlerini paylaşıyoruz aşağıda:

“Bu işte en büyük ödül ‘hah buldum’ dediğim andır. Bu şuna benziyor. Bir tepenin en üzerindesiniz ve aşağıda her şeyi çok net olarak görüyorsunuz… Matematikle uğraşmak bana şöyle geliyor: Çok uzun bir yürüyüşe çıkmışsınız ama ne yolun ucu belli ne de gideceğiniz patika. Nerede sonlanacağı da belli değil… Elimde hiç bir zaman sonuçlara ulaşmak için kesin bir reçete yoktu. İşte bu nedenle araştırma yapmak benim için çekici olduğu kadar zorlayıcı ve bana meydan okuyan uğraştı. Bu bir cangıl içinde kaybolmaya benziyor. Elinizdeki tüm bilgileri kullanarak yolunuzu bulmaya çabalıyorsunuz, ama şansınız varsa çıkış yolunu buluyorsunuz. Benim çalıştığım alanlar malzeme bilimi, mühendislik, kuantum alan kuramı ve hatta kuramsal fizik ve evrenin başlangıcına ilişkin aydınlatıcı bilgiler içeriyor. Bu ödül benim için bir onurdur, eğer benden sonraki bilim kadınlarını ve matematikçileri yüreklendirecekse, ne mutlu bana. İnanıyorum ki, gelecek yıllarda çok sayıda kadın bu tür ödülleri kazanacak…”

31 yaşında profesör olan Mirzakhani için Stanford Üniversitesi Rektörü Marc Tessier-Lavigne “Çok erken gitti ve eminim binlerce kadın üzerinde yapıcı etkisi oldu; onun sayesinde pek çok kadın fen derslerine merak sardı. Matematiksel kuramda müthiş bir bilim insanıydı, alçak gönüllüydü aynı zamanda. Akademik açıdan ve rol modeli olarak çok önemli bir yeri var. Onu çok arayacağız.”

İran Dış İşleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif, Tahran Times’da yayımlanan açıklamasında “Bütün İranlılar ve bütün bilim dünyası onunla onur duyuyor. Herkese baş sağlığı diliyorum…” dedi.

Biz de gurur duyuyoruz ve erken yaşta kaybettiğimiz için üzüntülüyüz… Üçüncü sayfamızda Mirzakhani üzerine daha ayrıntılı bilgi bulacaksınız.

HBT’de yenilikler

Doğan Kuban hocamız küçük bir kaza geçirdi, ona geçmiş olsun diyoruz. Şu sıralarda ayağa kalkmış ve yürüyor olacak. “Halkın sağduyusuna ulaşmanın yolu” başlıklı yazısı hepimize yol gösterici.

Yeni bir köşe başladı: “Bizden sonra dünyamız”. Diğer köşemiz “Bilgi Nedir?” içinde “Bilimsel bilgi ayrıcalık mı?” yazısını okuyun. Bayram Ali Eşiyok, “Tarımdan geriye ne kaldı?” konusunu sorguluyor araştırmasında. Dergimiz sayfalarında dolaşırken, “Yaratıcı düşünme modelleri – Çarpışma Atölyesi” sayfasında Çağlar ve Keskin’in ilginç yazısını göreceksiniz. Kartal Bebek olayını biliyorsunuz, Deniz Süha Küçükaksu “Neden Almanya’ya ameliyat olmaya gitti?” yazısında çok önemli bir Türkiye sorununa, organ bulunmazlığına işaret ediyor. Ahmet Tunçay ise “Türkiye Yükseköğretiminde Kalite” meselesini irdeliyor.

Diğer konularımız arasında Reha Yavuzer’ın “40’lı yaşlara bizi neler bekliyor?”, İşlenmiş gıdalar neden sağlıksız?, Robotik ve yapay zekanın kronolojik tarihi var. İzmir bağlamında eşitsiz büyümenin nedenleri, kentten kente göç olayını Mümtaz Peker inceliyor.

Daha pek çok yazı, haber ve gelişme…

HBT’yi yaşatmak, yaymak, okumak ve okutmak, geleceğimizin inşası ile ilgili bir sorumluluk. Hepinize teşekkür ederiz. Gelecek Cuma yeniden buluşmak üzere, hoşçakalın.

İslam dünyasından bir bilim yıldızı kaydı yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.

1994-95 yıllarında Uluslararası Matematik Olimpiyatları’nda altın madalya kazanan ilk İranlı öğrenci olan Mirzakhani, 99’da Tahran’da eğitimini bitirdikten sonra 2004’te Harvard Üniversitesi’nde doktora yaptı.

Uzun süredir ABD’de yaşayan ve Stanford Üniversitesi’nde profesör olan Mirzakhani, Teichmüller teorisi, hiperbolik geometri, ergorid teori ve simplektik geometri üzerine çalışıyordu. Özellikle Riemann yüzeylerinin kendine özgü muhtemel geometrilerini haritalamaya ve böylelikle ortaya çıkan yeni alanları hesaplamaya odaklanmıştı.

2014 yılında, Riemann yüzeyleri ile ilgili çalışmaları nedeniyle, matematik alanında verilen en prestijli ödül olan Fields Ödülü’ne layık görüldü. Mirzakhani, bu ödülü alan ilk kadın matematikçi olarak tarihe geçti.

“Matematiğin Nobeli” olarak adlandırılan Fields Ödülü, 1936 yılında Kanadalı matematikçi John Fields tarafından başlatıldı ve 1950’den bu yana, 4 yılda bir veriliyor. Ödül, 40 yaşın altındaki matematikçileri “gelecek başarıları için cesaretlendirme”yi hedefliyor.

İranlı matematikçi Maryam Mirzakhani hayatını kaybetti yazısı ilk önce Herkese Bilim Teknoloji üzerinde ortaya çıktı.