2 milyon yıl öncesinden modern restoran menülerine uzanan “jeofaji” geleneği yeniden gündemde.
İnsanlara “Hiç toprak yediniz mi?” diye sorduğunuzda çoğu zaman şaşkınlıkla karşılanırsınız. Oysa toprak yeme davranışı – bilimsel adıyla jeofaji – insanlık tarihinin en eski alışkanlıklarından biri olabilir. Antropolog Zander Simpson’ın 25 Mart 2026’da yayımlanan değerlendirmesine göre arkeolojik kanıtlar, bu davranışın en az 2 milyon yıl öncesine kadar uzandığını gösteriyor.
Simpson’ın aktardığına göre, Zambiya ile Tanzanya sınırındaki Kalambo Şelaleleri bölgesinde yapılan kazılar, erken insan türlerinden Homo habilis’in yüzeyin altındaki kil tabakalarını kazdığını ortaya koydu. Bu bulgular, insanların bilinçli biçimde toprak tükettiğine dair en eski kanıt olarak kabul ediliyor.
Ölümden kurtaran kil tableti
Jeofajinin yalnızca tarih öncesi dönemlere ait olmadığına dair ilginç bir örnek de 16. yüzyıl Avrupa’sından geliyor. Almanya’nın bugünkü Hohenlohe bölgesinde ölüme mahkûm edilen bir mahkûmun son isteği küçük bir kil tablet yemek olur.
Mahkûm cıva ile zehirlendikten sonra Lemnos Adası’ndan çıkarılan terra sigillata adlı kil tabletini tüketir. Mahkemenin şaşkın bakışları arasında hayatta kalır ve idam edilmek yerine sürgüne gönderilir. Bu olay, kilin zehirleri bağlayıcı etkisine dair tarihsel anlatılar arasında yer alır.
Hamilelikte toprak yeme geleneği
Jeofaji günümüzde de dünyanın birçok yerinde görülüyor. Özellikle bazı toplumlarda hamile kadınların toprak yediği biliniyor.
Kenya’daki Luo halkı arasında hamilelik döneminde kırmızı kil tüketimi yaygın. Bu uygulamanın, doğurganlık ve kan ile ilişkilendirildiği, kilin anne adayının kaybettiği kanı yerine koyduğuna inanıldığı belirtiliyor.
Araştırmacılar bu davranışın besinsel ihtiyaçlar, mineral eksikliği ve kültürel sembolizmle ilişkili olabileceğini düşünüyor.
Yenilebilir toprak müzesi
Jeofaji yalnızca geleneksel toplumlara özgü değil. Hollanda merkezli sanatçı ve araştırmacı masharu, dünyanın farklı bölgelerinde tüketilen 600’den fazla toprağı bir araya getirerek Museum of Edible Earth adlı koleksiyonu oluşturdu.
Bu koleksiyon 2026 yılında ilk kez Birleşik Krallık’a taşındı ve Londra Somerset House’ta ziyaretçilere “toprak tadım menüsü” sunuldu.
Sergide Surinam’dan “pemba”, Fransa’dan montmorillonit yeşil kili gibi farklı toprak türleri yer alıyor.
Bilim insanları neden toprak yendiğini araştırıyor?
Jeofajinin arkasında çeşitli nedenler olabileceği düşünülüyor:
- Mineral eksikliğini gidermek
- Toksinleri bağlamak
- Sindirimi kolaylaştırmak
- Kültürel ritüeller
- Gebelikte bulantıyı azaltmak
Glasgow, Strathclyde ve Girit üniversitelerinin ortak araştırmaları, Lemnos kilinin iltihaplı hastalıkların ilerlemesini yavaşlatabileceğini gösterdi. Ancak bu sonuçlar henüz yalnızca fare deneyleriyle sınırlı.
“Toprağın kokusu”nun sırrı
Bazı killerin tercih edilmesinin bir nedeni de içerdikleri Streptomyces bakterileri. Bu bakteriler:
- Antibiyotik üretir
- “Toprak kokusu”nu oluşturan geosmin maddesini üretir
- Tatta “topraksı” bir aroma oluşturur
Bu nedenle bazı kişiler kil tüketimini hoş bir tat deneyimi olarak tanımlıyor.
Riskler de var
Bilim insanları jeofajinin potansiyel risklerine de dikkat çekiyor.
Birleşik Krallık Gıda Standartları Ajansı ve Sağlık Güvenliği Ajansı, özellikle ticari olarak satılan bazı killerde:
- Kurşun
- Ağır metaller
- Parazitler
- E. coli bakterisi
- Küf toksinleri
bulunabileceğini belirtiyor.
Bu nedenle uzmanlar, toprak tüketiminin dikkatli değerlendirilmesi gerektiğini vurguluyor.
“Toprak artık sadece toprak değil”
Zander Simpson’a göre jeofaji yalnızca bir beslenme alışkanlığı değil; aynı zamanda kültürel, biyolojik ve tıbbi boyutları olan karmaşık bir davranış.
Günümüzde sosyal medyada artan “toprak tadım” videoları da bu ilginin yeniden yükseldiğini gösteriyor.
Araştırmalar ilerledikçe, bir zamanlar tabu kabul edilen bu davranışın insanlık tarihindeki yeri daha iyi anlaşılabilir.
Toprak artık yalnızca üzerinde yürüdüğümüz bir yüzey değil; insanın geçmişi, kültürü ve biyolojisiyle iç içe geçmiş bir hikâye anlatıyor.
Toprağın sembolik anlamı
Birçok insan için toprak yemek derin bir sembolik anlam taşır. Toprak, bir halkın kökenini anlatan yaratılış öykülerinde sıkça karşımıza çıkan bir temadır. Örneğin Eski Ahit’teki anlatıda Adem’in topraktan yaratılması, bu sembolizmin en bilinen örneklerinden biridir.
Kenya’daki Luo halkı arasında jeofaji uygulayan hamile kadınlar özellikle kırmızı kil tüketmeyi tercih eder. Bunun nedeni toprağın doğurganlık ve kan ile ilişkilendirilmesidir. Bu killerin, anne adayının hamilelik sırasında kaybettiği kanı yenilediğine inanılır. Luo dilinde bu durum, “remo ma ichweyogo nyathi” yani “çocuğu oluşturduğun kan” ifadesiyle anlatılır.
Toprak yemenin sembolik kullanımı 20. yüzyılda Endonezya’nın Java adasında farklı bir amaçla da görülür. Tanık bulunmayan bir suç işlendiğinde ve sorgulama sonuç vermediğinde, şüpheliler atalarının mezarından alınan küçük bir miktar toprağı yer ve masumiyetlerine atalarını tanık gösterirdi. Eğer şüphelilerden biri sonraki aylarda hastalanır ya da ölürse suçlu kabul edilirdi.
Günümüzde bile Java’da ince dilimler halinde kesilmiş kil, ampo adı verilen bir atıştırmalık olarak tüketilmeye devam ediyor.
