Bu sayımızda, hayatımızın arka planında sessizce yer değiştiren bir güce odaklanıyoruz: Yapay Zekâ.
Uzun süre deneysel bir teknoloji, laboratuvar ürünü ya da dijital hizmetlerin bir eklentisi olarak görülen yapay zekâ, artık gündelik yaşamın görünmez altyapısına dönüşmüş durumda. Eğitimden sağlığa, ev içi bakım sistemlerinden yas sürecine kadar uzanan geniş bir alanda kararları şekillendiriyor, davranışları yönlendiriyor ve kurumsal işleyişe entegre oluyor.
Kapak dosyamızda bu dönüşümü bütün boyutlarıyla ele alıyoruz. Yapay zekâ insanın yerine mi geçiyor, yoksa insanla yeni bir iş bölümü mü kuruyor? Öğretmenler, hekimler, bakım verenler ve şirketler algoritmalarla birlikte çalışırken sorumluluk kime ait? Hata durumunda hesap verebilirlik nasıl sağlanacak? Bu dosya, yalnızca teknolojik değil; etik, hukuki ve epistemik soruları da masaya yatırıyor.
Türkiye’nin teknoloji haritası ne anlatıyor?
Teknoloji altyapısından söz etmişken, Müfit Akyos’un yazısı Türkiye’nin teknoloji haritasını önümüze seriyor. ASO-İLTEK raporundan hareketle iller arası teknolojik eşitsizlikleri, zayıf kurumsal kapasiteyi ve “ölçmeden öngöremeyiz” ilkesinin neden hayati olduğunu tartışıyor. Kalkınma hedefleri ile sahadaki gerçekler arasındaki makasın nerede açıldığını verilerle görüyoruz.
Müfit Akyos köşe yazısında çok önemli bir gelişmeyi yazdı: Tamir etme hakkı, yasal olarak Avrupa’da yayılıyor, ayrıntısı yazıda.
Tanol Türkoğlu “Epistemik Kırılma” başlıklı yazısında sosyal medya düzenlemelerinin arkasındaki daha derin soruna işaret ediyor: Artık yalnızca yanlış bilgi değil, hakikatin nasıl üretildiği tartışma konusu. Aynı toplumsal zeminde farklı gerçeklik rejimleriyle yetişen kuşaklar… Bu kırılma, dijital çağın en kritik meydan okumalarından biri.
Doğan Kuban’ın yazısı ise tarihsel bir sürekliliğe dikkat çekiyor: Avrupa felsefesi ve bilimi Osmanlı’da neden kök salamamıştı? Türkiye’nin bugün hâlâ çözmekte zorlandığı öğretim, bilim, teknoloji ve üretim meselelerinin bir “uygarlık sorunu” olduğunu hatırlatıyor.
Üniversitelerin katkısı
İstanbul Kültür Üniversitesi’nden Doç. Dr. Melis Seray Özden Yıldırım, akran zorbalığını ele alıyor. Çocuklukta başlayan şiddetin ruhsal gelişimde bıraktığı derin izleri ve önleme yollarını bilimsel verilerle tartışıyoruz.
Bilim ve Üniversite sayfamızda İstinye Üniversitesi’nde 5 martta düzenlenecek Beyin, Zihin ve Yaşam Sempozyumu ise nörobilimden yapay zekâya, felsefeden küresel barışa uzanan disiplinlerarası bir tartışma zemini sunuyor. Aynı kapsamda verilen Türker Kılıç Nörobilim Teşvik ödülleri, bilimin geleceğine dair umut verici bir tablo çiziyor. Jüri elemelerini geçen 6 bilim insanımızın isimleri, yazıda…
Bilimin sınırlarını zorlayan haberler
Rüyada problem çözmek mümkün mü? Yeni çalışmalar, uyku sırasında belirli seslerin tekrar edilmesinin karmaşık problemleri çözmeye yardımcı olabileceğini gösteriyor. Depresyon tedavisinde DMT ile yürütülen klinik araştırmalar ise umut ve temkin arasında yeni bir eşik oluşturuyor.
Sağlık ve Beslenme sayfamızda kolesterolü dengeleyen dört gıdayı, kalp sağlığı için bilimsel öneriler eşliğinde ele alıyoruz.
Nilgün Özbaşaran Dede’nin Araştırma Gündemi’nde hücrelerin virüs sabotajını nasıl algıladığı, fillerin hortumundaki kılların dokunma duyusundaki rolü ve bazı çocuklar için matematiğin neden daha zor olduğu gibi dikkat çekici çalışmalar yer alıyor.
Grafik Bilgi sayfamızda yapay zekâ patlamasını mümkün kılan kritik minerallerin küresel haritasını inceliyoruz. Dijital devrimin fiziksel temellerini, yarı iletkenlerden soğutma sistemlerine uzanan zincirle görüyoruz.
Mercan Bursalı’nın hazırladığı Meraklı Çocuk sayfamızda Pluto’nun gezegen mi yoksa cüce gezegen mi olduğu tartışmasını, Hayvanlar Dünyası’nda ise 300 milyon yıllık ilk otoburlara uzanan “salata devrimini” keşfediyoruz. Bilgi Küpü’nde mavi gözlerin tek atadan evrilmiş olabileceğini ve aslında teknik olarak “renksiz” olduklarını öğreniyoruz. Ergun Akleman’ın bilim tarihi bandını, Tayfun Akgül’ün bilim karikatürünü, bulmaca sayfamızı da anımsatırız.
Dijital sayfalarımız
Tabii basılı dergimizde sayfa sınırlılığı nedeniyle yer veremediğimiz ilginç haberlerimizi dijital HBT’nin pdf versiyonunda okuyabileceksiniz. Logomuzun yanındaki karekod size bu olanağı veriyor. Meraklı Büyükler’de: “İsveçliler nasıl oluyor da İngilizceyi bu kadar iyi konuşuyor?” Verilerin Ölümsüzlüğü mümkün mü, çünkü milyonlarca veriyi Cam’da depolayan yeni bir teknoloji var. Sonuç başarılı. Başka bir yazı: Denizaltı kablolar deprem erken uyarı sistemi için yararlı olabilir mi? İnsan elinin evrimi… ve daha çok haber.
Dijital HBT’ye abone olarak, desteğinizi sürdürebilir ve tüm HBT arşivine de erişim sağlayabilirsiniz,
***
Bu sayıda ortak bir tema var: Görünmeyeni görünür kılmak.
Yapay zekânın altyapısı, teknolojik eşitsizlikler, epistemik kırılmalar, tarihsel uygarlık sorunları, zihnin bilinçaltı süreçleri… Bilim, yalnızca bilgi üretmez; içinde yaşadığımız dünyanın yapısını da açığa çıkarır.
Soru şu: Bu yeni altyapıyı kim kuruyor, kim denetliyor ve hangi değerler üzerine inşa ediyoruz?
HBT her zaman olduğu gibi okurunu yalnızca bilgilendirmeye değil, düşünmeye davet ediyor. Bilimsel düşünce yaygınlaşmadan daha adil, daha özgür ve daha bilinçli bir toplum mümkün mü?
İyi okumalar.
Sevgiyle.
Özlem Yüzak
