Bir Abonelik, Bir Genç, Bir Umut: Okurlara çağrı
Laik, demokratik, çağdaş bir Türkiye’nin temelleri; eleştirel düşünen, bilimsel akılla donanmış gençlerin omuzlarında yükselir. Bugün bu gençlere bilgiye, bilime, dünyaya açılan bir pencere armağan edebilirsiniz. Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği (ÇYDD) bursiyerleri, Türkiye’nin dört bir yanından gelen, eğitimle geleceğini kurmaya çalışan gençlerdir. Geçen yıl olduğu gibi, dergiyi düzenli okumak isteyen yeni 100 gence de Herkese Bilim Teknoloji dijital dergi aboneliği hediye ederek hem eğitim yolculuklarına katkı sağlayabilir hem de bilimle aydınlanan bir gelecek için bir adım atabilirsiniz.
Kampanya kapsamında 1 yıllık dijital abonelik bedeli özel olarak 2000 TL’ye indirilmiştir. Destek olmak için info@herkesebilimteknoloji.com adresine “Çağdaş gençlere dijital abonelik desteği” açıklamasıyla mesaj atmanız ve kaç öğrenciyi desteklemek istediğinizi belirtmeniz yeterli. Bilimle aydınlanan bir gelecek için… Bir abonelik, bir genç, bir umut.
IBAN: TR97 0006 7010 0000 0046 9424 72
HBT YAYINCILIK TİC. LTD. ŞTİ.
***
Yetişkinlerde DEHB: Az bilinen dört işaret
Dikkatsizlik, hiperaktif, dikkatin dağılması, dikkatsiz hatalar yapma, görevlerden kaçınma ve günlük işlerde unutkanlık
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) denildiğinde çoğumuzun aklına yerinde duramayan, dikkatini toplamakta zorlanan, başladığı işi bitiremeyen çocuklar geliyor. Oysa DEHB yalnızca çocukluk çağının sorunu değil. Yetişkinlikte de devam edebiliyor ve çoğu zaman hiç fark edilmeyen belirtilerle kendini gösteriyor. Üstelik etkileri, iş yaşamından aile ilişkilerine, ruhsal sağlıktan fiziksel sağlığa kadar uzanıyor.
Bu hafta kapak dosyamızda yetişkinlerde DEHB’nin az bilinen dört işaretini inceliyoruz. Duyguları düzenlemekte güçlük çekmek, zamanı doğru değerlendirememek, işleri planlayıp sonuçlandırmakta zorlanmak ve kimi zaman tek bir konuya olağanüstü yoğunlaşmak… Bunlar çoğu zaman kişilik özelliği, dikkatsizlik ya da irade eksikliği olarak yorumlanıyor. Oysa altta yatan neden farklı olabilir. Araştırmalar, tanı konmamış ve tedavi edilmemiş DEHB’nin eğitim, gelir düzeyi, evlilik ilişkileri ve trafik güvenliği gibi alanlarda ciddi sorunlarla ilişkili olabildiğini gösteriyor.
Kapak dosyamızın ikinci yazısı ise başka bir soruya odaklanıyor: DEHB yalnızca beyni mi etkiliyor? Kronik ağrı, migren, fibromiyalji ve bazı bağışıklık sistemi hastalıklarıyla DEHB arasında saptanan bağlantılar, bu bozukluğun beden sağlığıyla ilişkisini yeniden düşünmemizi gerektiriyor.
Güven, eşitlik ve gelecek
Yazarlarımızdan Tanol Türkoğlu bu hafta dijital dünyanın en temel sorunlarından birine, güvene odaklanıyor. Binance’e yönelik milyarlarca dolarlık kripto varlık saldırısı, son derece gelişmiş güvenlik sistemlerinin bir iş görüşmesi üzerinden nasıl aşılabildiğini gösteriyor. Matematiksel olarak güvenli bir sistemde bile insan en zayıf halka olabiliyor. Peki çözüm, yetkiyi de makinelere devretmek mi?
Doğan Kuban’ın “Aydın yetiştirecek vaktimiz olmadı” yazısının ikinci bölümünde eğitim eşitsizliği var. Demokratik toplumların bütün yurttaşlarına nitelikli eğitim sağlayacağı düşüncesi neden hâlâ bir ideal olmaktan öteye geçemiyor? Kuban, kapitalist tekelciliğin eğitimde fırsat eşitliğini nasıl aşındırdığını sorguluyor.
Ali Akurgal ise iklim krizinden enerji bağımlılığına, gelir dağılımındaki adaletsizliklerden eriyen orta sınıfa uzanan sorunlara bakıyor. Seller ve taşkınlar karşısında yalnızca doğayı suçlamak yerine, insanlığın üretim ve tüketim tercihlerinin sonuçlarıyla yüzleşmesi gerektiğini hatırlatıyor.
Bilimsel özgürlükler
Arkadaşımız Reyhan Oksay’ın Sabancı Üniversitesi’nden Prof. Dr. Nebi Sümer’le yaptığı söyleşinin merkezinde akademik otosansür var. Özellikle sosyal bilimlerde araştırmacıların hangi konuları çalışabildiği, hangi soruları sorabildiği ve ulaştıkları sonuçları ne ölçüde özgürce açıklayabildiği, bilimin geleceği açısından hayati önem taşıyor. Söyleşide bilim etiğini tehdit eden başka sorunlar da ele alınıyor.
İstinye Üniversitesi Tıp Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Türker Kılıç ise “İnsansız Dünya: Yaşam, Yapay Zekâ ve Anlam” başlıklı yazısında bizi çok daha temel sorularla karşı karşıya bırakıyor: İnsan ortadan kalkarsa yaşam devam eder mi? Zekâ insandan bağımsız var olabilir mi? Ya anlam? Kılıç, insanı yaşamın merkezinden çıkararak düşünmeye davet ediyor.
Prof. Dr. Mahmut Yanar’ın yazısı yaşlılıkta cinselliğe farklı bir pencereden bakıyor. Yaş ilerledikçe bedensel değişimler yaşanıyor ama bu, cinselliğin ve yakınlığın sona erdiği anlamına gelmiyor. Romantizm, duygusal bağ ve paylaşım farklı biçimlerde önemini sürdürüyor.
Eğitim, sağlık ve yapay zekâ
Grafik Bilgi sayfamızda dünyanın en başarılı öğrencilerinin hangi ülkelerde olduğunu inceliyoruz. OECD’nin PISA 2025 sonuçlarında Doğu Asya öne çıkıyor. Çin’in araştırmaya katılan bölgeleri, Singapur ve Tayvan ilk sıralarda. Ama asıl mesele sıralamanın ötesinde: Eğitim sistemleri çocukları geleceğe ne kadar iyi hazırlıyor?
Sağlık sayfamızda Prof. Dr. Zeliha Özer, yapay zekâ çağında hekimliğin geleceğini ele alıyor. Tanı koymada giderek güçlenen yapay zekâ, doktorların yerini alabilir mi? Hastayı dinlemek, gözlemlemek, söylenmeyeni fark etmek ve güven ilişkisi kurmak gibi beceriler, hekimliğin insani boyutunun neden vazgeçilmez olduğunu gösteriyor.
Bilim ve Beslenme sayfamızda son yılların gözde yiyeceği ekşi mayalı ekmeği mercek altına alıyoruz. Gerçekten daha mı sağlıklı? Daha kolay sindirildiği ve bağırsak sağlığına iyi geldiği yönündeki iddiaları bilimsel araştırmalar ne ölçüde destekliyor?
Teknoloji sayfamızda ise “Sesiniz sizin, ama sözleriniz değil!” diyoruz. Yapay zekâ artık insan sesini neredeyse kusursuz biçimde kopyalayabiliyor. Konuşma yetisini kaybedenler için umut olan bu teknoloji, sahte kayıtlar ve dolandırıcılık açısından da ciddi riskler taşıyor.
Güvelerden Mars’a, flamingolardan kargalara…
Araştırma Gündemi sayfamızda yine bilim dünyasından şaşırtıcı haberler var. Bazı güvelerin yarasalara karşı üreme organlarını kullanarak ses çıkarması, Finlandiya’nın nükleer atıkları binlerce yıl saklamayı hedefleyen yeraltı deposu, İnka çocuk mumyalarında psikoaktif madde izleri, Ramanujan’ın yüz yıllık denklemlerinden türetilen yeni matematiksel vb…
Hayvanlar Dünyası sayfamızda flamingoların beslenirken neden dans ettiğini öğreniyoruz. Meğer ritmik ayak hareketleri suyun içinde küçük girdaplar yaratarak besinleri toplamalarını sağlıyormuş. Kargaların görsel bilgiyi insanlardan daha hızlı işleyebildiğini gösteren araştırma da hayvan zekâsının şaşırtıcı dünyasına yeni bir pencere açıyor.
Dijital HBT’de çok daha fazla konu sizi bekliyor: COP 3, iklim zirveleri neden çözüm üretmekte zorlanıyor? Gezegeni tüketmeden iyi yaşamak mümkün değil mi? Yeni abonelerimize Orhan Bursalı kütüphanesinden 5 kitap hediye ediyoruz, göndermesi bizden. Ayrıntılar ve kitap seçkisi için: https://abonelik.herkesebilimteknoloji.com/kutuphane/
***
Bu hafta bir yanda yetişkin beyninin hâlâ yeterince tanımadığımız özellikleri, diğer yanda insanın bulunmadığı bir dünyada yaşamın ve anlamın ne olacağı sorusu var. Arada bilimin özgürlüğünü, eğitimin eşitliğini, yapay zekânın sınırlarını ve doğanın şaşırtıcı çözümlerini tartışıyoruz. Bilim bize yalnızca yeni bilgiler sunmuyor. Bildiğimizi sandığımız şeylerden kuşku duymayı ve dünyaya başka gözlerle bakmayı da öğretiyor.
İyi okumalar. Sevgilerimizle…
Özlem Yüzak
