Uluslararası genel kabul gören süreli ölçümlemelerle ülkelerin başta ekonomik gelişmeleri olmak üzere bilim, teknoloji ve yenilik, sağlık, eğitim, hukuk, eşitlik, adalet, mutluluk ve pek çok alandaki durumları karşılaştırmalı olarak değerlendirilmektedir. Uluslararası kurumlar, enstitüler ve akademisyenlerce geliştirilen modellere dayalı endeksler ulusal ve uluslararası veri tabanlarını kullanarak ölçümler yapmakta ve raporlar yayınlamaktadır. Bu raporlar karar süreçlerini ve siyasa geliştirme çalışmalarını bilgi ve veriye dayalı yöneten ve geliştiren yönetimler için önemli referans kaynakları oluşturmaktadır.
II. Dünya Savaşı sonrası başta Avrupa ülkeleri olmak üzere yeniden inşa ve kalkınma çabasına girildiği dönemde gelişmenin ölçülmesinde birincil ölçüt olarak Gayrı Safi Milli Hasıla (GSMH) kullanılmıştır. Aynı dönemde kurulan uluslararası ekonomik kurumlar da (Dünya Bankası-1945, Avrupa İşbirliği Teşkilatı-1948) GSMH ve makro-ekonomik hesaplamaları kullanarak ülkeleri gelişmiş, gelişmekte veya az gelişmiş olarak sınıflandırmışlardır. GSMH’sı yüksek (gelişmiş) ülkeler az gelişmişlere bu kavram üzerinden hegemonik kalkınma modelleri önererek “sistem” içinde kalkınmalarını (kalmalarını) sağlamaya çalışmışlardır. Ancak 1960’lardan sonra kalkınmanın yalnızca GSMH ile ölçülmesinin gelişmenin diğer ölçütlerini (paylaşım, yoksulluk, sosyal haklar, eşitlikler vb) kapsamaması nedeniyle yetersiz kaldığı tartışmaları farklı ölçme tekniklerini gündeme getirmiştir. Bu bağlamda bir yandan GSMH’nin kapsamı refahın ölçülmesi yönünde geliştirilirken, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı-UNDP tarafından geliştirilen “İnsani Gelişme Endeksi (Human Development Index- HDI) öne çıkmıştır.
Yapabilirlik yaklaşımı
Amartya Sen’in (1998 Nobel ekonomi ödüllü) geliştirdiği insani gelişme endeksi (İGE), 1990’dan itibaren UNDP tarafından düzenli olarak yayınmaktadır. 193 ülkeyi kapsayan endeks eğitim, sağlık ve gelir bileşenlerinden oluşmaktadır. İGE ülkelerin kalkınma stratejilerini eğitim, sağlık ve gelir eşitsizlikleri alanlarında gözden geçirerek politika değişikliklerine yön vermektedir. İGE modelinin felsefesini oluşturan “yapabilirlik” kavramı, eğitimden yoksunluk, sağlıksızlık, sosyal güvenceden yoksunluk gibi durumlardan kaçınabilme durumu olarak tanımlanabilir.
2025 İnsani Gelişme Raporu, “Bir Seçim Sorunu: Yapay Zeka Çağında İnsanlar ve Olanaklar” başlığını taşıyor. YZ üzerine bakış açılarının irdelendiği Rapor, YZ ile ilişkimizin insan odaklı olması gerektiğinin altını çiziyor. İnsani gelişmenin çerçevesinin genişlemesine uygun olarak yeni göstergelerle geliştirilen İGE’ye yakın gelecekte YZ ile ilgili bir göstergenin eklenmesi beklenebilir.
İGE ve Türkiye
Türkiye 2023’te 0,853 İGE değeri ile 193 ülke arasında 51. olarak ‘çok yüksek insani gelişmişlik’ kategorisinde yer aldı. 1990-2023 arasında Türkiye’nin İGE değeri 0,598’den 0,853’e, %42,6 artış göstermiştir. 2025 İnsani Gelişme Raporu’nda; Eşitsizliğe Uyarlanmış İGE (EUİGE) ve Toplumsal Cinsiyete Dayalı Gelişme Endeksi (TCDGE) gibi, gelişme sonuçlarına daha ayrıntılı bakan tamamlayıcı endeksler de yer alıyor. İGE değeri tamamlayıcı endekslerle birlikte irdelendiğinde daha da anlam kazanmaktadır:
Eşitsizliklerin artışı insani gelişmedeki kayıpları arttırır. Türkiye’nin İGE değerinin eşitsizliklere göre %17 düzeltilmesiyle EUİGE değeri 0,708’e düşmektedir. TCDGE’de ise 0,938 değeriyle ancak 3. Grupta yer almaktadır (5 grupta). Türkiye Toplumsal Cinsiyet Eşitsizliği Endeksi’nde ise 0,227 değeriyle 172 ülke arasında 59’uncudur.
Pek çok konuda yayınlanan endekslere birlikte bakıldığında ülkelerin ekonomik ve sosyal başarımlarını bir bütün olarak yorumlamak olasıdır. Örneğin Türkiye’nin İGE değerinin yanı sıra 2025 veya 2026 için, Küresel Sosyal İlerleme Endeksi; 85./171 ülke, Hukuk Devleti Endeksi; 120/143, Sivil Özgürlükler Endeksi; 140/198, Yolsuzluk Algısı Endeksi; 128/182; Küresel Yenilik Endeksi; 43/139, Dünya Mutluluk Raporu; 94/147 ve Gini katsayısı; Avrupa’da 36 ülkede sonunculuk sonuçlarına baktığınızda şu soruyu nasıl yanıtlarsınız: “Bugünlerde genel olarak mutlu musunuz? 1. Çok mutluyum 2. Biraz mutluyum 3. Pek mutlu değilim 4. Hiç mutlu değilim (World Values Survey)”
Müfit Akyos
*Bu yazı, HBT Dergi 537. sayıda yayınlanmıştır.