Bilim çoğu zaman gözümüzün önündekini değil, gözümüzden kaçanı görünür kılar. Mikroskobik bir lif, bağırsaklarımızda yaşayan trilyonlarca bakteri, dijital platformların görünmez algoritmaları ya da yıllardır sessizce değişen iklim… Gündelik yaşamımızı belirleyen pek çok süreç çıplak gözle fark edilmez. Bilimin en önemli işlevlerinden biri de tam burada başlar: Görünmeyeni görünür kılmak.
Bu sayımızın kapak dosyası bunun çarpıcı örneklerinden biri. Türkiye’de hız kazanan kentsel dönüşüm, depreme dayanıklı kentler kurmak açısından büyük önem taşıyor. Ancak eski binalar yıkılırken ortaya çıkan başka bir tehlike çoğu zaman yeterince konuşulmuyor: Asbest. Yıllar önce yasaklanmış olmasına karşın milyonlarca yapıda varlığını sürdüren bu ölümcül mineral, gerekli önlemler alınmadığında yeniden havaya karışıyor ve etkileri ancak onlarca yıl sonra ortaya çıkacak hastalıklara zemin hazırlıyor. Kapak dosyamız, bu sessiz halk sağlığı sorununu bütün yönleriyle ele alıyor. Haluk Ertan hazırladı.
Asbest dosyamızı, ünlü evrim biyoloğu Stephen Jay Gould’un mezotelyoma ile mücadelesini anlatan etkileyici bir yazı tamamlıyor. Gould’un öyküsü, istatistiklerin kader olmadığını; bilimsel bilginin, doğru yorumlandığında insana yalnızca tedavi değil umut da verebildiğini gösteriyor.
Merakımız da yönlendiriliyor
Bu sayıda görünmeyen yalnızca çevresel tehlikeler değil. Dijital dünyanın görünmez mimarları olan algoritmalar da dosyalarımız arasında önemli bir yer tutuyor. TikTok’un 2026 raporunda öne çıkan “Merak Sapmaları“, artık platformların yalnızca dikkatimizi değil, merakımızı da nasıl yönettiğini gösteriyor. Keşfettiğimizi sandığımız pek çok içerik, gerçekte algoritmaların bizim için çizdiği rotaların ürünü olabilir. Dijital çağın en önemli sorularından biri belki de artık şu: Merak gerçekten bize mi ait, yoksa yönetiliyor mu? Tanol Türkoğlu’nun yazısı.
Doğan Kuban hoca da eski tarihli bu yazısında ‘Cehalet, Bursa Yeşil Camisini de Vurmuş!“ diyor: “Yeşil caminin cephesindeki taş işlemelerini selamlayıp içeri girdim. Şaşkınlığımı anlatamam. Mekanın renkli bezemesinin hiçbir özelliğini görmeğe olanak vermeyen bir elektrik tesisatıyla camiyi güya aydınlatmışlar. Mihrabın olağanüstü renkli bezemesinin bütün varlığını yok eden bu rezaleti gördüğüm zaman gözlerim yaşardı…”
Biyolojide köklü dönüşüm beklentisi
Sağlık sayfalarımızda ise görünmeyen başka bir evrene, bağırsak mikrobiyotasına uzanıyoruz. Son yılların araştırmaları, yaşlanmanın yalnızca organlarımızda değil, bağırsaklarımızdaki mikrobiyal dengede de başladığını gösteriyor. Prebiyotikler, probiyotikler ve postbiyotiklerin bu süreci yavaşlatıp yavaşlatamayacağına ilişkin güncel bilimsel verileri inceliyoruz. Harvard Üniversitesi’nden Prof. Dr. Gökhan Hotamışlıgil ile gerçekleştirdiğimiz kapsamlı söyleşide ise obezite, yaşlanma biyolojisi ve GLP-1 ilaçlarının geleceğini konuşuyoruz. Hotamışlıgil’in sözleri, biyolojinin önümüzdeki yıllarda çok daha köklü dönüşümlere sahne olacağını gösteriyor.
Bilim yalnızca laboratuvarlarda değil, düşünce dünyasında da yeni pencereler açıyor. İstinye Üniversitesi Tıp Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Türker Kılıç, Jacques Derrida’nın yapısöküm yaklaşımını günümüz nörobilimi ve bağlantısallık anlayışıyla yeniden yorumlarken, anlamın nasıl oluştuğuna ilişkin farklı bir bakış açısı sunuyor. Bu yazı, felsefe ile biyolojinin birbirini nasıl besleyebileceğinin güzel örneklerinden biri.
Bir aydının geleceğe bıraktığı mektup
Doğa sayfalarımız bizi bu kez Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nin ulaşılması güç yağmur ormanlarına götürüyor. Bilim insanlarının yeni tanımladığı maskeli kolobus maymunu, biyolojik çeşitliliğin hâlâ ne kadar büyük sürprizler barındırdığını hatırlatırken, aynı zamanda insan faaliyetlerinin bu zenginliği ne kadar hızlı tehdit ettiğini de gözler önüne seriyor.
Bu sayıda ayrıca kısa süre önce aramızdan ayrılan Kültür Okullarının ve İstanbul Kültür Üniversitesi’nin kurucusu eğitimci Fahamettin Akıngüç’ü de saygıyla anıyoruz. Pandemi günlerinde kaleme aldığı mektup, yalnızca bir eğitim yöneticisinin değil, yaşamı boyunca umudu ve bilimi savunmuş bir aydının gelecek kuşaklara bıraktığı anlamlı bir mesaj niteliğinde.
Araştırma Gündemi sayfalarımızda Avrupa’da binlerce can alan sıcak hava dalgalarından bitki köklerinin şaşırtıcı duyularına ve dünyanın en hızlı örümceğine kadar uzanan çok sayıda yeni bilimsel gelişmeyi bulacaksınız. Nilgün Özbaşaran Dede hazırladı. Meraklı Çocuk sayfamızda Mercan Bursalı denizlerin hâlâ keşfedilmeyi bekleyen yaşamını anlatırken, Bilgi Küpü’nde hıçkırık konusu var, en uzun hıçkırık kaç yıl sürdü? Bulmaca sayfamız sizi bekliyor.
Bilime duyulan güven meselesi ve Dijital HBT
Grafik Bilgi sayfamızda bu kez dikkat çekici araştırma var. Güç artık yalnızca askerî kapasiteyle değil; teknoloji, diplomasi ve bilim üretme becerisiyle de tanımlanıyor. Bu kapsamda dünyanın en güçlü ülkeleri indeksi yayımlandı. Türkiye kaçıncı sırada?
Yine bilimle ilgili bir güven araştırmasına Dijital HBT sayfalarımızda yer verdik. 68 ülkede yapılan kapsamlı çalışmanın ortaya koyduğu gibi, sanılanın aksine bilime duyulan güvenin çökmemiş olması. ABD’den Avrupa’ya, Brezilya’dan Türkiye’ye kadar pek çok ülkede bilime olan güvenin çöktüğüne dair yaygın bir kanaat var. Ancak 72 bin kişiyle yapılan kapsamlı bir araştırma, gerçeğin sanıldığından çok daha farklı olduğunu gösteriyor. Peki bilime güven nerede, nasıl ve neden düşüyor?
Djital sayfalarımızda da okurlarımızı bekleyen pek çok özel içerik yer alıyor. Meraklı Büyük’te Çocuklar neden güler… İnsanlık tarihinde hiç savaşsız bir zaman dilimi oldu mu? Çok ilginç araştırmaların sonuçlarını yayımlıyoruz… başlığımızın kenarındaki karekoddan bu sayfaları indirebilirsiniz… Dijital HBT’ye lütfen abone olun ve bilimi destekleyin.
***
Bilim, çoğu zaman bize yeni bilgiler vermekten önce yeni sorular sormayı öğretir. Daha önce fark etmediğimiz tehlikeleri, yaşamın görünmez ortaklarını ya da zihnimizi yönlendiren mekanizmaları görünür kıldığında, aslında dünyaya yeniden bakmayı da öğretir. Bu sayımızın ortak hikâyesi tam da bu: Görünmeyeni görmek… Çünkü ancak gördüğümüzü anlayabilir, anladığımızı değiştirebiliriz.
İyi okumalar…
Özlem Yüzak
