Voyager 1’den kozmik bir ilk: Dünya’dan bir “ışık günü” uzakta

Fizik ve Uzay Öne Çıkanlar
Voyager 1’den kozmik bir ilk: Dünya’dan bir “ışık günü” uzakta

NASA’nın Voyager 1 uzay aracı, insanlığın uzaya gönderdiği en uzak nesne olma rekorunu bu kez bambaşka bir eşikle taçlandırdı. 18 Kasım’da ABD Doğu Saatiyle 05.16’da Voyager 1, Dünya’dan 25,9 milyar kilometre uzaklığa ulaşarak bir “ışık günü” mesafesini geride bıraktı. Bu, ışık hızıyla ilerleyen bir sinyalin Dünya’dan Voyager 1’e ulaşmasının en az 24 saat süreceği anlamına geliyor. Başka bir deyişle, Dünya’dan gönderilen bir radyo sinyalinin Voyager 1’e ulaşması yaklaşık 24 saat, araçtan gönderilen yanıtın Dünya’ya dönmesi ise bir 24 saat daha sürüyor.

Voyager 1, Dünya’dan ayrılalı 49 yılı aşkın süre oldu. Michigan’daki Grand Valley State Üniversitesi’nde uzay araştırmaları üzerine çalışan antropolog Deana Weibel, bu mesafeyi şöyle değerlendiriyor: “Bu uzaklığa ulaşmak ortalama bir insan ömrünün yarısından daha uzun bir zaman aldı; bu açıdan bakınca gerçekten hayret verici.” Ancak Weibel, aynı zamanda Voyager 1’in Güneş Sistemi’ne en yakın yıldız olan Proxima Centauri’ye göre hâlâ çok geride olduğunu hatırlatıyor. Proxima Centauri 4,2 ışık yılı, yani 1.500’den fazla ışık günü uzaklıkta.

Voyager 1 ve ikizi Voyager 2, 1977’de dış Güneş Sistemi’ni keşfetmek üzere fırlatılmıştı. İki araç da yıllar önce Güneş rüzgârının oluşturduğu ve Güneş Sistemi’ni çevreleyen helyosferin sınırını aşarak yıldızlararası uzaya ulaştı. Şimdi yıldızlararası uzayda ilerliyorlar. Uzay araçlarındaki bazı cihazlar eksi 80 santigrat dereceye kadar düşen sıcaklıklara rağmen çalışmayı sürdürebildi. Ancak plütonyum-238’in radyoaktif bozunmasından elektrik üreten güç sistemlerinin sağladığı enerji giderek azalıyor. Plütonyum-238’in radyoaktif bozunmasından elektrik üreten güç sistemleri giderek azalıyor. Voyager’ların azalan enerji kaynakları nedeniyle önümüzdeki birkaç yıl içinde Dünya ile iletişim kurma yeteneklerini kaybetmeleri bekleniyor. Ancak bunun kesin olarak ne zaman gerçekleşeceği bilinmiyor.


Bu süre boyunca Voyager’lar, yıldızlararası uzaydan doğrudan gözlem gönderen tek insan yapımı araçlar olmayı sürdürüyor. Her gün yıldızlar arasındaki ortamda neler olup bittiğini ölçüyorlar. Bu ölçümler arasında Güneş’ten dışarı doğru savrulan parçacık fırtınalarının beklenmedik etkileri de var. Araştırmacılar, Güneş kaynaklı parçacıkların ve plazmanın etkilerinin bazen helyosferin ötesine uzanarak yıldızlararası ortamda şok dalgaları oluşturabildiğini Voyager verileri sayesinde gördü. Araçlar bu bozulmaları manyetik alanlardaki, enerjik parçacıklardaki ve diğer çevresel değişkenlerdeki değişimler olarak kaydediyor. Örneğin 2020 civarında gelen bir basınç cephesi, Voyager’ların çevresindeki manyetik alanların büyük ölçüde artmasına neden oldu; ardından altı yıl sonra manyetik alanlarda düşüş görüldü. Araştırmacılar bunun nedenini hâlâ anlamaya çalışıyor.

Princeton Üniversitesi’nde uzay fiziği çalışan ve Voyager’ların proje bilimcisi olan Jamie Rankin, “İnsanlar bu etkilerin bu kadar uzakta hissedilebileceğini pek tahmin etmemişti” diyor. Rankin’e göre bu durum, Güneş’in ötesindeki yıldızların da yıldızlararası ortamı sanıldığından daha fazla etkileyebileceğini düşündürüyor. “İşte burada işler eğlenceli hale geliyor” diyen Rankin, yeni verilerin yıldızlararası uzayın dinamiklerine dair önemli ipuçları sunduğunu belirtiyor.

Voyager’ların bilimsel mirası elbette yalnızca yıldızlararası uzayla sınırlı değil. 1979-1989 arasında iki araç Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün’ün yanından geçerek Güneş Sistemi’ne dair bilimsel anlayışı kökten değiştirdi. Jüpiter’in uydusu Io’da Dünya dışında bilinen ilk volkanizmayı keşfettiler. Jüpiter’in uydusu Europa’nın su buzundan oluşan ve çatlaklarla kaplı kabuğunun altında, yaşama elverişli olabilecek bir okyanus bulunabileceğine dair bugünkü görüşün temelini attılar. Voyager 1, Voyager 2’den daha hızlı ilerliyor ve helyosferden 2012’de çıktı; Voyager 2 ise altı yıl sonra onu izledi.

Güç kaynakları azalırken mühendisler, neredeyse 50 yıllık uzay araçlarını çalışır tutmanın yeni yollarını bulmaya devam ediyor. Her iki uzay aracı da başlangıçta onar bilimsel cihazla donatılmıştı. Ancak bugün Voyager 2’de üç, Voyager 1’de ise yalnızca iki bilimsel cihaz çalışıyor. Bu yıl içinde her iki araçta da yüksek enerji tüketen sistemler kapatılarak daha az güç harcayan alternatiflere geçildi. Ayrıca beklenmedik bir gelişme yaşandı: Voyager 1, 18 Ekim’de iki gün boyunca sessiz kaldı ancak ardından yeniden iletişim kurdu. NASA’nın Pasadena’daki Jet İtki Laboratuvarı’nda görev proje yöneticisi olan Suzanne Dodd, sorunun aracın uzaydaki ilerleyişini izlemesine yardımcı olan bir iticiyle ilgili olabileceğini söylüyor. Ekipler, sorunun yeniden yaşanmaması için neyin yanlış gittiğini anlamaya çalışıyor. Dodd, “Sadece uzay aracını sağlıklı tutmak istiyoruz” diyor.

NASA, 18 Kasım’da yaptığı açıklamada Voyager 1’den gelen verilerde yeni bir sorun tespit edildiğini duyurdu. Uzay aracının 14 Kasım’a kadar normal çalıştığını belirten mühendisler, sorunun ekim ayında yaşanan iletişim kesintisiyle bağlantılı olup olmadığını araştırıyor.

Voyager’ların topladığı verileri başka hiçbir görev sağlamıyor. 2015’te Plüton’un yanından geçen NASA’nın New Horizons aracı bile Voyager 1’in Dünya’dan uzaklığının yarısına bile ulaşmış değil. Voyager’lar sonunda kapandığında ise geriye olağanüstü bir miras kalacak: Üzerlerinde, Dünya’nın görüntülerini ve seslerini taşıyan altın plaklar bulunuyor. Bu plaklar, araçlarla karşılaşabilecek olası uzaylılara insanlığın varlığını ve kültürünü anlatacak bir mesaj niteliğinde. Weibel’in ifadesiyle, “Müziğimizi uzaya, bu makineye bağlı olarak göndermek, insan varlığımızı göndermenin bir yolu.”

Kaynak: Nature, NASA/JPL

Görsel: NASA/JPL-Caltech